Երևանի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ Մայր եկեղեցի

quick menu home contact us
ՕՐԱՑՈւՅՑ

Տոներ

ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ


Ինտելեկտուլ Խաղեր Դպրոցներում


Խաղեր և Խաչբառեր


Գյուտ Նշխարաց Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի


ԳԼԵՄ Մանկական Երգչախումբ


 Լուսավորչի  Կանթեղը  Հայ  Մատենագրությունում

 

Արագածի վրա առանց պարան կախված կանթեղի մա­սին մատենագրական աոաջին վկայությունը գտնում ենք 18-րդ դարի հեղինակ Վարդան Արևելցու «Աշխարհացոյցի» ընդարձակ խմբագրությունում։ Վարդան Վար­դապետի «Աշխարհացոյց»–ում ոչ միայն ներկայացվում է Հայոց աշխարհի նահանգների, գավառների և բնակա­վայրերի տեղագրությունը, այլև հիշվում են նրանցում տեղի ունեցած հրաշքներն ու թվարկվում այստեղ պահվող ավանդական սրբությունները: Արագածի մասին Վարդան Վարդապետը գրում է. «Մեծասքանչ լեառն Արագած, որ ի ստորոտէն մինչև ի կատար լերինն աւուր ու կէս ճանապարհ է և գլուխ նորա ի բաժանի, լերինք մեծամեծք և ի մէջ նոցա գոգ հովտաձև, հարթայատակ և չորեսին ծայրք լերանց հանդեպ միմեանց խաչանման։ Ասեն, թէ օրհնեալ և օծեալ է նշանն տերունական շնորհաբաշխ աջովն սուրբ Լուսաւորչին լերինքն այն ի փառս խաչելոյն Քրիստոսի: Եւ է ի մեջ հովտին քարածերպ այր մեծ. ի նմին այրի շինեալ տաճար փոքրիկ խորան և կախեալ կանթեղս առանց չուանի և փոխանակ ջրոյ արտասուof լցեալ և հրով երկնային վառեալ և է մինչև ցայսօր անշիջանելի և մնայ մինչև ի Գալուստն Քրիստոսի ի դատաստան, որ և բազմաց արժանաւորացն տեսեալք են և տեսանեն զհրաշքն զայն ի փառս Քրիստոսի» (Աշխարհացոյց Վարդանայ Վարդապետի, աշխատասիրությամբ Հայկ Պէրպէրեանի, Փարիզ, 1960, էջ 26):

Այսպիսով` Արևելցին հոգևոր խորհուրդ է տեսնում Արագածի քառագագաթ լինելու մեջ. թե`այս չորս գագաթները, գտնվելով միմյանց հանդեպ, խաչաձև են դառնում, իսկ տերունական նշանը գծագրող Արագածի հավաքական այս գագաթը Լուսավորիչն օրհնել և օծել է շնորհաբաշխ իր սուրբ Աջով` ի փառս Քրիստոսի։ Խաչաձև այս գագաթների ներքո` մի հովտում կա «քարածերպ այր մեծ»: Այս այրում փոքր մի տաճար է բարձրանում Ս. Գրիգորի հաստատած խորանի վրա, և այս խորանի վերևում առանց պարան մի կանթեղ է կախված, որում ձեթի փոխարեն արտասուք է լցված: Ու, վառված երկնային հրով, և´ մինչ այսօր ,և΄ մինչ Քրիստոսի Երկրորդ Գալուստը, և´ մինչ Ահեղ Դատաստանը, անշիջանելի ու անմար է մնալու: Ասում է, թե շատ արժանավորներ են տեսել և տեսնելու են այս հրաշքը` ի փառս Քրիստոսի։

Կանթեղի մասին գրել են նաև Ղազար Ա Ջարկեցի (կթղ.` 1737—1751 թթ.) և Սիմեոն Ա Երևանցի (կթղ. 1763-1780թթ.) կաթողիկոսները։ Միջնադարյան «Հարցմունք և պատասխանիք» գործերի հետևողությամբ` աշակերտի հարցումի և Վարդապետի պատասխանի կառուցվածքով գրված Ջահկեցու «Դրախտ ցանկալի» գիրքը նվիրված է Հայոց եկեղեցու դավանությանը, վարդապետությանը և պատմությանը։ Ի պատասխան աշակերտի այն հարցումի, թե`որոնք են Աստծու` Հայոց աշխարհին պարգևած շնորհները, Վարդապետը` Ջահ­կեցին, թվարկումի շարքում ասում է, որ այդ շնորհներից մեկն էր նաև Լուսավորչի կանթեղի պարգևումը. «Անդ է լեառն Արագածու, ուր ի գագաթ լերինն աղօթեաց Լուսաւորիչն մեր և կախեաց կանթեղս առանց չուանի և էլից արտասուօք և վառեցաւ հրով երկնային։ Եւ է մինչև, ցայսօր ի վառ աղօթիւք Հօրն մերոյ և տեսանի արժանաւորաց, որպէս արժանաւոր վարդապետ ոմն, որ կոչեցաւ ականատես» (Ղազար Ջահկեցի, Դրախտ ցանկալի, Կ. Պոլիս. 1735, կ 670):

Իսկ Սիմեոն Երևանցին «Ջամբռ»–ում գրում է, թե Լուսավորիչը, ճգնության համար առանձնանալով Արագածի գագաթին,  «յօրինեաց զտաճար մի փոքրիկ ի ներքոյ վիմի միոյ յանուն Ամենասրբոյ Երրորդութեանն և կախեաց ի նմա զկանթեղ մի առանց առասանի և ելից գնա իւրովք արտասուօքն և խնդրեաց յԱստուծոյ, զի երկայնով լուսով վաոեցեալ անշէջ մնասցէ մինչև ի կատարած աշխարհի, որ եղևն իսկ ըստ խնդրոյն որ կայ մինչև ցայսօր ի փառս Աստուծոյ և ի պարծանս ծա­ռային իւրոյ, զոր ետես իսկ աչօք յայտնապէս սուրբ Գրիգոր ականատեսն յետ ժամանակաց» (Սիմէոն կթղ. Երևանցի, Ջամբռ, Վաղարշապատ, 1873, էջ 288):

Այսպիսով` թե՛ Ջահկեցին և թե՛ Երևանցին Վարդան Վարդապետի հետևողությամբ շեշտում են Լուսավորչի կանթեղին բնորոշ չորս հատկանիշ.

ա) կանթեղը կախված է աոանց պարանի;

բ)  նրա մեջ յուղի փոխարեն Լուսավորչի արցունքներն են լցված;

գ) կանթեղն այս անմար է և վառվելու է մինչև Քրիստոսի Երկրորդ Գալուստը և Ահեղ Դատաստանը;

դ)  կանթեղի լույսը տեսել են և կարող են տեսնել միայն արդար մարդիկ։

Ինչ վերաբերվում է երկուսի մոտ հիշվող Ականատեսին, որը մեր մատենագրությունում հայտնի է Գրիգոր Ակա­նատես անվամբ, նրա մասին ևս գրական աոաջին սկզբնաղբյուրը Վարդան Վարդապետն է, որը գրում է, թե Արագածին մերձ Սաղմոսավանքում է «Գերեզմանն Ականատես Սուրբ վարդապետին Գրիգորի» (Վարդան Վարդապետ, Աշխարհացոյց, էջ 26)։ Այսպիսով` Գրիգոր Ականատեսը, որը 13-րդ դարի առա­ջին կեսում եղել է Սաղմոսավանքի առաջնորդը, տեսել է կանթեղի լույսը և այս պատճառով անվանվել Ականատես։

 

 

 

ԿԱՆԹԵՂԸ  ԵՎ  ԼՈԻՍԱՎՈՐՉԻ  ԿԱՆԹԵՂԻ  ՀՈԳԵՎՈՐ  ԽՈՐՀՈԻՐԴԸ

 

Ինչպես եկեղեցիներում բուրվառներն են այրվող խունկերով ծառայում անուշահոտության տարածմանը, այնպես էլ կանթեղներն իրենցում այրվող յուղով` ձեթով` լույսի տարածմանը։ Հնուց եկող ժողովրդական բարեպաշ­տական ավանդույթով տարածված սովորություն էր բուրվառին խունկ և կանթեղին ձեթ լցնելը: Ոչ միայն քրիստոնեական խորհրդաբանությամբ, այլև ժողովրդային ընկալմամբ` կանթեղի մեջ այրվող յուղը խորհրդանշում էր հավատքի անսպառությունը և շարունակականությունը։ Ըստ այսմ էլ`յուղասպառ կանթեղ արտահայտությունը նշանակում էր հավատքի սպառումը կամ եկեղեցու դատարկումը հավատավոր ժողովրդից։ Համանման ձևով, երբ իր բնիկ հայրենիքի մի հատվածից ժողովուրդը տեղահան էր լինում կամ սրածվում, կատարված ողբերգության համար փոխա­բերաբար նաև ասվում էր. «Յուղասպառ դարձան այդ տեղի եկեղեցիների կանթեղները»։

Եթե յուղի սպառվելը խորհրդանշում էր հավատի նվազելը, ապա  կանթեղի լույսի` կրակի նման բորբոքումը` հավատի պայծառությունը։

 

ԼՈԻՍԱՎՈՐՉԻ  ԿԱՆԹԵՂԸ  ՍԱՂՄՈՍԱՎԱՆՔԻ  ԿՈՆԴԱԿՈԻՄ  ԵՎ  ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ  ԲԱՆԱՀՅՈԻՍՈԻԹՅՈԻՆՈԻՄ

 

Կանթեղի մասին Սիմեոն Երևանցու և Ղազար Ջահկեցու գրածները հիմնված են ոչ միայն Վարդան Վարդապետի «Աշխարհացույցի», այլև Սաղմոսավանքի կոնդակի վրա։

Նախորդ դարերում և հատկապես 16-18-րդ դարերում, պայմանավորված նվիրակությանը զուգընթաց ծավալվող տեղային նվիրակություններով, բուն հայրապետական կոնդակների կողքին տարածված էին պայմանականորեն դարձյալ կոնդակ անվանվող տեղային վանական կոնդակները։

Հայոց աշխարհի նշանավոր հոգևոր կենտրոնների այս գրությունները, որոնք հանձնվում էին տվյալ վանական հաստատության համար միջոցներ ժողովելու գնացող տեղային` այդ վայրերի նվիրակներին, տրվում էին երկու նպատակով.

ա) ներկայացվում էին վանքի պատմությունը, այստեղ եղած հրաշագործությունները և այն,թե հատկապես ինչում էր կայանում այդ վանքի առանձնակի զորությունը, որպեսզի հենց այդ խնդրանքով որպես բարեխոսի դիմեն ուխտավորները, կամ նվիրատվություն կատարեն հավատացյալներն այդ վանքերը շրջող միաբան նվիրակների միջոցով;

բ) վանքի պատմությունը ներկայացնելով` շեշտել նրա հնությունը, որը նպաստում էր թե΄ տվյալ հոգևոր կենտրոնի նվիրականության ընդգծմանը և թե΄ դրանով նրա իրա­վունքների պաշտպանությանը, որն արտահայտվում էր հատկապես վանքապատկան կալվածքների հարցում։

Շնորհիվ տարբեր վանքերի այս կոնդակներից յուրա­քանչյուրի, նախորդ շրջանի մատենագրական աղբյուրների և տեղային միջավայրի ավանդությունների ներառմամբ գրառվել և կորստից փրկվել են այդ վանքերի պատ­մությունները և նրանց մասին եղած ժողովրդական ավանդությունները։

Շնորհիվ նման կոնդակներից մեկի` Սաղմոսավանքի կոնդակի, փրկվել և աոավել հանգամանալից կերպով մեզ է հասել նաև Լուսավորչի կանթեղի պատմությունը։ Մագաղաթյա մեկ էջի վրա գրված և 230 տող ունեցող այս կոնդակը, որը մեզ է հասել Մինաս Գրչի 1623թ. կատարած ընդօրինակությամբ, այժմ Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանի թիվ 8061 ձեռագիրն է։ Կոնդակի վերջում զետեղված հիշատակարանում Մինաս Գրիչն ասում է, որ վանքի հին կոնդակը, որը «հնացեալ և աւերեալ էր», նորոգեց «ի վերա մագաղաթի ըստ հին աւրինակին», առանց բառ իսկ ավելացնելու և պակասեցնելու, «հրամանաւ քաջ րաբունապետին մերոյ Մովսես Վարդապետին (Այստեղ հիշվող Մովսես  վարդապետը այնուհետև վեց տարի անց  Հայոց Կաթողիկոս դարձած Մովսես Տաթևացին է (կթղ. 1629-1632թթ.), որ իբրև զԱրուսեակ փայլեաց ի մէջ հայկազեան սեռիս» (Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, ԺԷ դար, հտ. Բ, կազմեցին Վազգեն Հակոբյան, Աշոտ Հովհաննիսյան, Երևան, 1978, էջ 97):

Լուսավորչի կանթեղի պատմությունը գրառվել և պահպանվել է Սաղմոսավանքի կոնդակում, քանի որ Քասաղ գետի քարափին, անդնդախոր մի կիրճի եզրին գտնվող բարձունքի վրա կառուցված այս վանքը, գտնվելով Արագածի դիմաց, լեռան վայր տարածվող փեշերից անմիջականորեն կապվում է Լուսավորչի` Արագածի գա­գաթին առանձնանալու պատմության հետ։ Համաձայն այդ պատմության, որը նախ ներկայացվել է Վարդան Վար­դապետի «Աշխարհացույցում», ապա առավել հանգամանալից շարադրանքով տեղ գտել վանքի կոնդակում և Սիմեոն կթղ. Երևանցու «Ջամբռում», Ս. Գրիգորը իր որդուն` Արիստակեսին իր տեղը ձեռնադրելուց հետո, երբ տրվում է առանձնական ճգնությանը, սկսում է շրջել «ի լերինս, ի յայրս և ի ձորս»։ Այսպես լեռից լեռ, քա­րայրից քարայր և ձորից ձոր անցնելով` գալիս հասնում է Արագած։ Այնուհետև պատմվում է կանթեղի բուն պատմությունը, թե ինչպես Լուսավորիչն այն կախեց Արա­գածի գագաթին մի այրում կառուցած փոքրիկ տաճարում: Ապա ասվում է, թե Ս. Գրիգորն ամռանը Արագածի գագաթին էր ճգնում, իսկ ձմռանը` իջնում ներքև` Քասաղ գետի ափ, ուր կամ Քասաղի ձորում էր մնում  կամ «ի գլուխ ձորոյն ի բարձրահայեաց տեղւոջն», որի համար երկու տեղերում էլ եկեղեցի է կառուցում, որոնցից վերևինը անվանում է Սաղմոսավանք, քանի որ այնտեղ հավաքված միաբանները հանապազ սաղմոսերգությամբ էին զբաղվում (Տե΄ս Սիմեոն կթղ. Երևանցի, Ջամբռ, էջ 288)։

Սաղմոսավանքի կոնդակում ևս վանքի անվանումը ստուգաբանվում է նրա միաբանների կատարած անդադ­րում սաղմոսերգությամբ, որի համար Լուսավորիչը «անուանեաց հռչակաւոր վանս Սաղմոս յաղագս անդադար սաղմոսերգութեան» (Տե΄ս Երևան Մատենադարան, ձեռագիր N:8061): Եղած հին պատ­մությունների գեղարվեստական նորովի վերաշարադրմամբ Արագածի գագաթին եկեղեցի հաստատելու և այնտեղ կանթեղը կախելու մասին գրում է, թե ամռանը, բարձրանալով «լեառն Արագած և աւրհնեալ զչորեսին ծայրս լերանց նշան տէրունական և ի մէջ չորեսին լեռնամիջոցն ի ներքոյ վիմի միոջ շինեաց տաճար փոքրիկ յանուն Սուրբ Երրորդութեան, որպէս զանապատիս և անդ կախեաց զկանթեղն ի մեջ տաճարին առանց չուանի բանիւն Աստուծոյ և փոխանակ իւղոյն արտասուօք ելից զլապտերն և խնդրեաց յԱստուծոյ, զի անշէջ տացէ զհուր կանթեղին իջմամբ յերկնից և եկաց յաղօթս և եղև այնպէս։ Նա որ զկամս երկիւղածաց իւրոց առնէ, աղօթից նոցա լսէ, լսեաց սիրելոյն իւր և կատարեաց զցանկութիւն սրտի նորա և էջ հուր յերկնից ի վերա լապտերին և  է  մինչ ցայսօր»։

Այսպիսով` Լուսավորչի կանթեղի պատմությունը ամփոփ կերպով շարադրված է Սաղմոսավանքի կոնդակում, որի մեզ հասած ընդօրինակությունը թեև կատարվել է 1623թ., սակայն, ինչպես կոնդակը ընդօրինակած Մինաս Գրչի հիշատակարանում է ասվում, այն բավականին հին է եղել, և նորը ինքն ընդօրինակել է Մովսես Տաթևացու պատ­վերով։

Վերջինիս մասին պատմվում է կոնդակի հետագա շարադրանքում։ Թեև հայկական ճարտարապետության պատմությանը նվիրված ուսումնասիրություններում ասվում է, թե Սաղմոսավանքը Զաքարյանների իշխանության շրջանում 1215թ. կառուցել է Վաչե Վաչուտյան իշխանը, սակայն, ինչպես կոնդակը և մի շարք այլ փաստեր են վկա­յում, 1215թ. ոչ թե կառուցվում է Սաղմոսավանքը, այլ հիմնովին վերանորոգվում և վերակազմվում է հին ուխտա­տեղին: Իսկ որ մինչև 1215թ. անվիճելիորեն այստեղ արդեն միաբանական ուխտ է եղել, վկայում է Երևանի Մատե­նադարանի 1195թ. գրված հմր. 975 ձեռագիրը, որի Մարկոս Գրիչը ասում է, թե այն ընդօրինակել է «ի վանս, որ կոչի Սաղմոսի, ընդ որ հոսի գետ Քասախ» (Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, Ե_ԺԲ դարեր, աշխատասիրությամբ Ա. Ս. Մաթևոսյանի, Երևան, 1988, էշ 282)։ Այնուհետև ասվում է. «Գրեցի զսա յանապատս Քարանձաւի, որ է մերձ ի վանս Սաղմոսի»։

Սաղմոսավանքի մոտ է գտնվում Հոհաննավանքը, որի համար արդեն թե΄ մատենագրական աղբյուրներում և թե΄ ժամանակակից տեսական գրականությունում ասվում է, որ այս համալիրի հնագույն շինությունը` միանավ բազիլիկը, հիմնվել է IV-V դարերում, և հետո` 1216-1221թթ., Վաչե Վաչուտյանի հրամանով կառուցվել է վանքի գլխավոր եկե­ղեցին։

Ամենայն հավանականությամբ նույնը վերաբերում է և Սաղմոսավանքին, որը Հովհաննավանքին համահավասար սրբատեղի է համարվում։

Երկուսի հիմնարկումն էլ կապվում է Լուսավորչի անվան հետ, և ինչպես 1210-ական թվականներին հիմնովին նորոգության է ենթարկվել Հովհաննավանքը, նույն կերպ նաև` Սաղմոսավանքը:

Սաղմոսավանքի կոնդակում ասվում է, որ Արագածի գագաթին հիմնած եկեղեցին Լուսավորիչն անվանում է Սուրբ Երրորդություն և համանուն մի եկեղեցի է կառուցում նաև ներքևում, ուր անցկացնում է Արագածում իր ճգնության ձմեռային ամիսների մի մասը։ Մեզ հասած այս կոնդակից ավելի քան երկու դար առաջ համանման ձևով գրել է նաև Գրիգոր Տաթևացին, որը, սակայն, վրիպել է Աշտարակի հիշյալ եկեղեցիներն ուսումնասիրողների ուշադրությունից։ Տաթևացին ասում է, որ Սուրբ Գրիգորը իր քարոզության ընթացքում կառուցում է նաև մի «տաճար Սուրբ Երրորդութեան ի գիւղաքաղաքն Փարպի, առ ստորոտով լերինն Արագածի»։

Այստեղ Փարպին առավել ընդհանրացված իմաստով պետք է հասկանալ որպես Արագածի  փեշին գտնվող կենտրոնական բնակավայր։ Այնուհետև գրում է, որ երբ այս եկեղեցում Սուրբ Գրիգորը պատարագ էր մատուցում, «ոմն ի դիցապաշտիցն»,  չարությամբ լցված լինելով, հիվանդության մահացու ախտով բռնկված մի շան է դրսից եկեղեցու պատուհանով նետում ներս, դեպ Սուրբ խորան։ Եվ Տաթևացին ասում է, որ ինչպես Քրիստոս աշխարհ գալով մարդկանց բժշկեց ադամական մահացու մեղքից, այնպես էլ պատարագի սուրբ խորհրդի պահին շունն է բժշկվում, և բոլորը ցնցվում են այս հրաշքից, և Սուրբ Գրիգորի  բարեխոսությամբ ի հիշատակ այս հրաշքի` եկեղեցու քարերը բուժիչ զորություն են ձեռք բերում: Տեղի բնակիչները շրջակայքի քարերը բերում են եկեղեցու ներսը, և նրանք բուժիչ են դառնում։ Այս լուրը տարածվում է, և մի որոշ ժամանակ անց շրջակա իշխող օտարները ան­հավատությամբ ասում են, թե եկեղեցին կապ չունի, քարերը ինքնին բուժիչ են։ Նրանք եկեղեցու ներսից վերցնելու փոխարեն հավաքում են շրջակայքի քարերը, սակայն բուժվելու փոխարեն ավելի չար ախտերով են պատու­հասվում։

Անկախ քարերի մասին այս պատմությունից, Տաթևա­ցու միջոցով մի անգամ ևս հավաստվում է Լուսավորչի Արագած գալը և այնտեղ եկեղեցի հիմնելը (Տե΄ս Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք քարոզութեան, որ կոչի Ձմերան հատոր, էջ 442):

Մեսրոպ  Մագիստրոսը` Մեսրոպ եպիսկոպոս Տեր-Մովսիսյանը, գրում է, որ Արագածի լանջերի քրդերը ևս հավատացած ասում են, թե լեռան գագաթին կա մի եկեղեցի. «Ես լսեցի նրա ստորոտում իջևանած վրանաբնակներից, իբր թե նորա չորս գագաթի միջում կայ մի եկեղեցու աւերակոյտ, որ մշտապէս ձիւնով ծածկուած է, երբեմն է միայն բացվում» (Արարատ, 1913, էջ 65):

Ինչպես ասացինք, համաձայն Սաղմոսավանքի կոնդակի` վանական համալիրի Ս. Սիոն այժմյան եկեղեցին կառուցել է Գրիգոր Ականատես վարդապետը, որը Լուսավորչի կանթեղը տեսնելուց և այս եկեղեցին կաոուցելուց բացի հռչակված է նաև Աշտարակի համար բերած նշանավոր առվով։ Ականատես վարդապետը մա­հից հետո ժողովրդի պաշտամունքի հասնող սիրուն է արժանացել, և Սաղմոսավանքի զավթում գտնվող նրա գե­րեզմանը ժողովրդական մի ուխտատեղի է դարձել։

Տեղային կոնդակների սկզբում այդ վանքերի նվիրա­կանության առավել շեշտման համար թվարկվում էին նրանցում պահվող ավանդական սրբությունները, և այդ կոնդակների միջոցով օրհնություն էր առաքվում այդ սրբությունների կողմից։ Սաղմոսավանքի կոնդակում այս վանքի ավանդական սրբությունների թվարկման շարքում նաև ասվում է. «եւ յականատես սբ. Գրիգոր վարդապետի գերեզմանե …»:

Ականատես վարդապետի հանդեպ սերնդեսերունդ փոխանցվող ժողովրդական անմար սերը այնքան կենդանի կերպով է ներկայացրել Պերճ Պռոշյանը «Սոս և Վարդիթեր» վեպում։ Շինարարհոգևորականի կառուցողական հանճարը ավելին համարելով մարդու շինարարական գործունեությունից` նրա բերած խմելու ջրի ջրատարի կա­ռուցումը պայմանավորել է հոգևորականի վարդա­պետական գավազանի զորությամբ։

Ինչպես Պռոշյանի վեպի հերոսն է ասում. «Ականա­տեսի զորությունին ղուրբան, նա մեր գեղի համար էս լավությունն ա արել. Կարբու ներքևիցը գետիցը գավազանն առել ա, աղոթք անելով ընկել առաջ ու քաշ տալով գնացել դպա ներքև. որտեղ գավազանը խազ ա արել, լեն առու ա դառել, ջուրը հետն էկել, ոնց որ շողքը մարդու քամակիցը. որտեղ ապառաժ քարափ ա էլել, գավազանով տվել ա երկու կտոր արել կամ միջիցը ջուրն անց կացրել, ընչանք բերել ա գեղատեղը հանել, նոր կամաց-կամաց մարդիկ են եկել, տե­սել`ջուր կա, գեղ են շինել, որ հիմի էս աննման Աշտարակն ա։ Ինքն էլ ետ ա դառել, գնացել Սաղմոսավանք, ընտեղ ճգնություն արել։ Նրա լիս գերեզմանին ղուրբան, մենք նրան շատ ենք պարտական, նրա սուրբ գերեզմանը հիմի էլ Սաղմոսավանքի ժամի միջին ա ու մեզ համար աղոթք ա անում» (Պերճ Պռոշյան, Երկերի ժողովածու, հտ. Ա, Երևան, 1962, էշ 183-184):

Համանման ձևով «Կռվածաղիկ» վեպում էլ գրում է. «Առասպելական ավանդությունը մեր առվին տվել է մի ճգնավորի բարեմաղթության ծնունդ: Ժողովրդի մեջ այսօր էլ Ականատես անունով մի անապատական փառաբանվում է. Ականատեսը Աշտարակու բարերարն է կոչվում. նա եկել է, իբր թե հավանել Աշտարակու տեղադրությունը և оդի առողջությունը ու երկար աղոթքներից ու մաղթանքներից հետո գավազանի ծայրով գծելով Կարբի գյուղի տակից` Քասաղ գետից մինչև Աշտարակ, հրամայել է այդ գծին լայնանալ, ետ բացվել, քարափներ ու թմբեր ծակել, ճղվել ու առու կազմվել, իսկ ջուրը մի ընտելացած գառան նման, քամակիցը վազել է։ Աղոթքով, թե խելքով` ավանդությունից կարող ենք եզրակացնել, որ Ականատեսն է այն հանճարը, որ մեր առվի ծրագիրը մտքումը գծագրելով` այսօր մեր երջանկության պատճառն է դարձել, Ականատեսն է եղել այն տգետ ճարտարապետը, որ այսօր երևելի ճարտարապետներին մոլորեցնում     է …

Սաղմոսավանքի եկեղեցու աջակողմյան դասումն է թաղված Ականատեսը, և ամեն մի աշտարակցի, եկեղեցի մտնելիս, անպայման մի «ողորմի» տալիս է ու համբուրում նրա գերեզմանը» (Պերճ Պռոշյան, Երկերի ժողովածու, հտ. 2, Երևան, 1963,էջ 128)։

Աշտարակում կենդանիորեն պատմվել է նաև Ակա­նատեսի` Լուսավորչի կանթեղը տեսնելու մասին։ Աշ­տարակի Ամենափրկիչ եկեղեցու ծխատեր ավագ քահանա, բնիկ աշտարակցի տեր Սարգիս Բզնունին, իր` 1884թ. գրած «Զվարճալի հարսանիք, ստորագրություն և վիպասա­նություն» վերնագրով ազգագրական բնույթի ուսումնա­սիրությունում այս մասին ասում է. «Ալագյազ սարի բուն ծերին մի կանթեղ կա` երկնքիցը կախ ընկած, նրա տակին Գրիգոր Լուսավորիչը ամառները, գիշերցերեկ, աղոթք է արել Հայաստանի համար։ Էն կանթեղը ամեն մարդ չի տեսնիլ. արդար մարդի աչքին կերևա։ Էն Գրիգոր վարդապետը իրա աչքովը տեսել ա, որ էն կանթեղը գիշերցերեկ վառվում ա։ Հետո ուրիշ մարդկանց մոտ խոսակցություն ա  էլել էն կանթեղի վառ տեսնելու մասին. ոմանք ասել են` սուտ ա, ոմանք էլ ասել են` ղորդ ա։ Հետո էն Գրիգոր վարդապետը երդվել ա ու ասել. «Ես ականատես եմ եղել   էն կանթեղի վառվածին»։ Նրանից ետ նրա «ավելորդ մականունը» մնացել ա «Ականատես» (Տե΄ս Երվանդ Շահազիզ, Աշտարակի պատմությունը, աշխատասիրությամբ Պ. Հ. Հակոբյանի, Երևան, 1987, էջ 45):

 

 

ԱՆՊԱՐԱՆ  ԿԱՆԹԵՂԸ  ԵՎ  ԱՊԱՐԱՆԸ

 

Լուսավորչի կանթեղով է ժողովուրդը պայմանավորել նաև Ապարան բառի ստուգաբանությունը։

Ապարանը հնում կոչվել է Քասաղ և հայտնի աոաջին վկայությունը Casala ձևով գտնում ենք Պտղոմեոսի մոտ։ Այս բնակավայրը Նիգ գավառի կենտրոնն էր, Գնթունյաց նախարարական տան նստավայրը։ Դ դարից կոչվում է Ապարան։ Տեղանվանական այս ձևը, ինչպես գրում է Հրաչյա Աճառյանը, առաջացել է Ապարանք բառից, որը նշանակում է պալատ, շքեղ շինություն, իշխանական նստավայր։ Քասաղի Ապարան անվանակոչությունը պայմանավորված էր Մոկաց Ապարանք գյուղի մոտ գտնվող «Ապարանից Ս. Խաչ» վանքի մասունքի այժմյան Ապարանի տարածքը փոխադրելու հետ։ Ապարանից Սուրբ Նշանը Հայոց եկեղեցու նշանավոր սրբություններից էր։ Այն ոսկյա մի խաչ էր` իր պա­հարանով` Բյուզանդիայի Վասիլ II կայսեր նվերը Մոկաց նահանգի Ապարանք գյուղի վանքին :Ասվում է, որ կայսեր ուղարկած այս Սուրբ Նշանի մեջ զետեղված էին մասունքներ Քրիստոսի խանձարուրից և խաչափայտից, Տիրամոր հանդերձներից, փշե պսակից և բևեռներից։

Այս սրբության Մոկաց Ապարանից վանքը փոխադրելուն ներկա է եղել և առանձին մի ներբողյան է գրել Գրիգոր Նարեկացին։ Ներսես Լամբրոնացին իր ինքնագիր «Նարեկի» հիշատակարանում թվարկելով Գրիգոր Նարե­կացու մնացյալ գործերը` առաջինը հիշատակում է այս ստեղծագործությունը` նրա գրության շարժառիթի մասին ասելով. «Պատմութիւն կենսատու Խաչին, որ բերաւ ի Կոստանդնուպաւլսէ ի Հայս ի վանսն Ապարանք» (Հայերեն ձեոագրերի հիշատակարաններ, ԺԲ դար, էջ 211):

Այսպիսով. չնայած Քասաղի Ապարան վերանվանումը պայմանավորված է Մոկաց համանուն սրբության փոխադրության հետ` ժողովրդական ստուգաբանությամբ Ապարան բառին տրվում է երկու բացատրություն։ Առաջին՝ ամպարան, որպես թե մշտապես ամպած։ Հատկանշական է, որ 19-րդ դարի սկզբին նման բացատրությունը հայտնի է եղել Հայաստանով անցած անգլիացի դիվանագետ Ջեյմս Մորիերին, որն իր ուղեգրությունում գրում է. «ենթադրում են, թե վերագրվում է այն պարագային, որ ընդհանրապես այդ վայրը ծածկված է ամպերով» (Հովհաննես Հակոբյան, Ուղեգրություններ, հատոր Զ, Երևան, 1934, էջ 330)։

Ժողովրդական ընդհանրացված մտածողությամբ, սակայն, Ապարան բառը մեկնաբանվում է որպես անպարան, թե` Արագածի վերևում անպարան կախված է կանթեղը` ի նշանավորումն որի նրա տակ գտնվող բնակավայրը  կոչվում է Ապարան` Անպարան։

Մայր Աթոռի նվիրյալ միաբաններից Գարեգին կաթողիկոս Հովսեփյանը, դեռևս սարկավագ եղած տարի­ներին, բանահավաքությամբ շրջելով Արագածի շրջակա բնակավայրերում, գրում է, թե. «Սա Աբարան չէ, Անպարան է», ասում են տեղացիները, «որովհետև Լուսաւորչի արտասուքով լի կանթեղը երկնքից անպարան կախուած է «հաչաների» գագաթների մէջ. դրա համար էլ Ապարան են ասում։ Այդ կանթեղը մշտավառ է և միայն արդարներին տեսանելի» (Փշրանքներ ժողովրդական բանահյուսութիւնից, ժողովեց Գարեգին սարկաւագ Յովսէփեանց, Թիֆլիս, 1892, գիրք Գ, էջ 47):

Վարդան Վարդապետը գրում է, որ Uեպուհ լեռան վրա կա Տրդատի Հավլունի կայծակե սուրը, որը նրան տվել էր Կոստանդիանոս կայսրը, և երբ Տրդատը Լուսավորչի ետևից գնում է Սեպուհ լեռը, այստեղ Ս. Գրիգորը Հայոց արքայիս ասում է, որ իրեն տեսիլով ասվել է Արշակունյաց թագավորության վերացման մասին։ Այս խոսքերը հետագայի արձագանքն են` գրված Ներսես Մեծի նշանավոր տեսիլի հետևողությամբ։ Արշակունյաց թագա­վորության վերանալու մասին ասելուց հետո Լուսավորիչը վերցնում է Տրդատի Հավլունի անվանվող սուրը, այն օծում, որով սուրը խաչի է վերածվում, և երկինք նետում զո­րությամբ «բանիւն Աստուծոյ»։

Այս սրի համար ևս ասվում է, որ Սեպուհ լեռան վրա շողում է և այսպես մնալու է մինչև «ֆրանկաց ազգի» գալուստը, որի ժամանակ այն փայլատակելու է` խորհրդանշելով հայ ժողովրդի ազատագրության սկիզբը։ Հավլունի սրի` երկնքում շողալու պատմությունում Ֆրանկների գալով արտացոլվել են Կիլիկյան Հայաստանի խաչակիր ասպետներից ու արևմուտքից ունեցած ռազմա­քաղաքական ակնկալիքները։

Լեռնագագաթներով հարուստ Հայաստանում միայն այս երկուսի` Արագածի և Սեպուհ լեռան վրա նման անմար լույսի վառումը, ինչպես ասացինք, հոգևոր մի մեծ խորհուրդ ունի։ Երկնքի ու երկրի միջև շողացող Հավլունի սուրը և վառվող Լուսավորչի կանթեղը խորհրդանշում են հայոց պետականությունը, հայոց հավատքը, եկեղեցին և նրանց հարատևությունը. սուրը` որպես արքայական, իսկ կանթեղը` որպես հոգևոր–եկեղեցական խորհրդանիշներ: Երկրորդ` Արագածի և Սեպուհ լեռան միջև եղած այս երկու լույսերը ոսկե մի աղեղով, հոգևոր մի կապով իրար են միացնում հայության երկու` արևելահայ ու արևմտահայ հատվածները։

 

 

Վարդան Դևրիկյան – Լուսավորչի Կանթեղը (Մայր աթոռ սուրբ Էջմիածին 2011թ.)

 

Բոլոր դաշտերը պարտադիր են։


Ձեր հարցն ուղարկված է

Շնորհակալություն


Ուղարկման ընթացքում խնդիր է առաջացել։

Խնդրում ենք փորձել նորից։