Երևանի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ Մայր եկեղեցի

quick menu home contact us
ՕՐԱՑՈւՅՑ

Տոներ

ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ


Ինտելեկտուլ Խաղեր Դպրոցներում


Խաղեր և Խաչբառեր


Գյուտ Նշխարաց Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի


ԳԼԵՄ Մանկական Երգչախումբ


 Կյանք`  Շարունակված  Նշխարներով

 

Հայոց Դարձի և Լուսավորչի վարքի առաջին սկզբնաղբյուրում` Ագաթանգեղոսի «Պատմություն»-ում, մեր հավատո հոր վախճանումի և այս աշխարհից փոխվելու մասին ոչինչ չի ասվում: Ագաթանգեղոսը գրում է, որ կյանքի վերջին շրջանում Լուսավորիչը տրվում է առանձնական ճգնությանը: Ինչպես պատմիչն է ասում, Ս. Գրիգորը «կամեցավ ապրել անբնակ (անապատ) տեղերում` ինքն իրեն պահքով խոնարհեցնելով, որ չլինի թե հպարտությունը գլուխ բարձրացնի և ոտնակոխ անի իրեն» (Ագաթանգեղոս, Հայոց Պատմություն, աշխարհաբար թարգմանությունը և ծանոթությունները Արամ Տեր-Ղևոնդյանի, Երևան, 1983, էջ 477): Ինքն իր համար սահմանում է, որ «իր կյանքի բոլոր օրերին քառասուն-քառասուն օր պասով մնալ մինչև իր վախճանի քրիստոսակոչ օրը»։ Այնուհետև Ագաթանգեղոսը միայն ավելացնում է, որ Լուսավորիչը ճգնում էր «Դարանաղյաց գավառում` Մանիա Այր կոչված լեռան վրա, անբնակ տեղերում» (նույն տեղում, էջ 481)։

Ժամանակագրորեն և պատմության շարադրանքի ընթացքով Ագաթանգեղոսին հաջորդող պատմիչը` Փավստոս Բուզանդը, արդեն գրում է, թե Լուսավորիչը թաղվել է «Դարանաղյաց գավառում` Թորդան կոչված գյուղում» (Փավստոս Բուզանդ, Պատմություն Հայոց, թարգմանությունը և ծանոթությունները Ստ. Մալխասյանցի, Երևան, 1968, էջ 67):

Լուսավորչի մահվան մասին Խորենացին գրում է. «Իսկ Սուրբ Գրիգորը Մանյա այրում երկար տարիներ աներևութաբար ապրելուց հետո մահվամբ փոխադրվում է հրեշտակների կարգը։ Հովիվները, նրան վախճանված գտնելով, նույն տեղում էլ թաղում են` առանց գիտենալու, թե ով է» (Մովսես Խորենացի, Պատմություն Հայոց, թարգմանությունը և ծանոթությունները Ստ. Մալխասյանցի, Երևան, 1981, երկրորդ դպրություն, գլուխ ՂԱ, էջ 239)։ Սկսյալ Խորենացուց` մարգարեական մի խորհուրդ է հաղորդվել հայոց աշխարհի Լուսավորչի այսպես ծածուկ և անհայտության մեջ մահանալուն։ Պատմահոր բնորոշմամբ` «Եվ հիրավի, վայել էր, որ նրանք, որոնք մեր Փրկչի ծննդյան խորհրդին մասնակից եղան, նաև սպասավոր դառնային նրա աշակերտի հուղարկավորությանը» (նույն տեղում): Այս համեմատությամբ նկատի ունի Հիսուսի Ծննդյան ավետարանական պատմությունը, թե ինչպես հովիվները հրեշտակների հետ միասին մասնակցեցին Փրկչի Ծննդյան օրհնաբանությանը, այնպես էլ Ս. Գրիգորի մահվանից հետո, երբ հրեշտակները երկինք էին փոխադրում սրբի հոգին, հովիվներն էլ հողում ամփոփեցին մարմինը։

Նաև ասվում է, որ եթե Լուսավորիչն այսպես անհայտության մեջ չմահանար, ապա  մինչ այդ կուռքերի պաշտամունքն ունեցող նորադարձ ժողովուրդը կսկսեր պաշտել նրա մարմինը։ Նման մեկնաբանությունն ամբողջական և ամփոփ կերպով լավագույնս արտահայտվել է Վարդան Բարձրաբերդցու և Ներսես Շնորհալու հոգևոր-գեղարվեստական մեծ խորքով տրված բացատրություններում։ Վարդան պատմիչն այս հարցին անդրադարձել է թե´ իր գրած «Պատմություն»-ում և թե´ Լուսավորչին նվիրված ներբողյանում։ «Պատմություն»-ում ասում է, որ Արիստակեսի Նիկիայից վերադառնալուց հետո Լուսավորիչը, գնալով Տարոն, հանդիպում է իրենց ճգնությամբ հռչակված Անտոնին և Կրոնիդեսին։ Նրանք Լուսավորչին ասում են, թե գնա և անհայտության մեջ քեզ պահիր և քո մարմնի տեղը, ինչպես Մովսեսինը, թող հայտնի չլինի. «զի մի պաշտեսցեն զոսկերս քո նորադարձ ժողովուրդդ» (Հավաքումն պատմութեան Վարդանայ վարդապետի, Վենետիկ, 1862, էջ 41): Նույն այս միտքը հոգևոր գեղեցիկ վերիմաստավորմամբ ավելի ընդարձակ կերպով է ներկայաց­նում ներբողյանումասելով, թե ինչպես  Մովսեսըհրեա ժողովրդին առաջնորդելով, երբ տեսավ առջևում բացված Ավետյաց երկիրը, չհասավ այնտեղ, այլ մահացավ և անհայտ մնաց, այնպես էլ Լուսավորիչը, տեսնելով իր լուսավորած երկիրը, տրվեց առանձնական ճգնության։ Ավետարանական «Հովիւն քաջ» խոսքերի հետևողությամբ ասվում է, թե մեր քաջ հովիվին հովիվները գտան և թաղեցին. «Հովուին մեր զքաջի` հովուաց բարեբախտաց գտեալ թաղեցին անգիտաբար» (Սոփերկ հայկականք, հտ. Ե, Վենետիկ, 1853, էջ 76)։

Շնորհալին էլ գրում է.

Հովուապետին անյայտ եղեալ

Լուսոյն մերոյ լոյս ամփոփեալ,

Ի հովուական դասուց թաղեալ,

Թափառական այր կարծեցեալ,

Զի որք Փրկչին սպասաւորեալ,

Նոքա զծառայն դիապատեալ։

Որպէս Մովսէսն անքոյթ եղեալ,

Զի մի պաշտօն զնա առեալ»։

(Ներսես Շնորհալի, Վիպասանություն, աշխատասիրությամբ Մանիկ Մկրտչյանի, Երևան, 1981, էջ 83):

 

 

 

Տեր Իսրայելի «Յայսմաւուրք»-ում, որի շատ օրերի ընթերցվածները գրված են մեզ չհասած առավել հին շրջանի մատենագրական աղբյուրների հիման վրա, պատմվում է նաև հովիվների կողմից Լուսավորչին գտնելու մասին։ Տեր Իսրայելի` Հ. Ներսես Ակինյանի վկայակոչած, «Յայսմաւուրք»-ում ասվում է, թե հովիվները Լուսավորչի մահից միայն որոշ ժամանակ անց գտան սրբի մարմինը. «Ի կատարման երանելւոյն հանգստեան ի լերինն ծածուկ ի մարդկանէ, հրամանաւ Աստուծոյ եղև գտանել զնա հովուաց` նստեալ որպէս կենդանի ընդդէմ արևելից, խաչանման ի վեր անելով զԱջն առաքելական ի վերայ աստուածատիպ պատկերին և սեղան սուրբ ի փայտէ պատուականէ և սկիհ և մաղզմայ փայտեայ` պատեալ դիպակ հանդերձիւք սուրբ կտաւօք, և քօղ ոսկէթել ծայրիւք ծալեալ` վուշ դաստառակավ և եդեաւ ի պահարան կտաւեայ։ Եւ գավազան ի ձախոյ ձեռին` հաստատելով ի վերայ ծնկանցն։ Եւ անդէն ձայն տուեալ միմեանց հովիւքն ողբերգակած ձայնիւ, որք և թուով եօթն գոլով։ Գտաք, ասեն զսուրբ ծերունի ոմն` որ է հաւաստեաւ մարդ Աստուծոյ և լալով ողջանէին զնա`զանօթն սրբութեան և որպէս ընդ կենդանւոյ խօսեն ընդ նմա, խնդրելով զօրհնութիւն ի նմանէ որդւոց և տանց և խաշանց իւրեանց» (Հ. Ներսես Ակինյան, Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ, Վիեննա, 1950, էջ 15-16)։

Ինչո՞ւ այդպիսի անհայտության մեջ տեղի ունեցավ ազգիս լուսավորության նահապետի մահը. ինչպես Աստված չկամեցավ, որ Ս. Լուսավորիչը գնար Նիկիայի ժողովին, որպեսզի չփառավորվեր, այնպես էլ չկամեցավ, որ մահվանից հետո փառավորվի։ Անտոն և Կրոնիդես ճգնավորները, ովքեր Կեսարիայից էին, խորհուրդ տվեցին Ս. Լուսավորչին այլևս չերևալ աշխարհին. «Ծածկիր քեզ ծերության ժամանակ, ինչպես մեծ Մովսես մարգարեն, որպեսզի ժողովուրդը քո ոսկորները չպաշտի»։ Ինչպես Մովսեսի, այնպես էլ Լուսավորչի գերեզմանն անհայտ է։ Բայց հետո, երբ անցնում են ժամանակներ, Տերը հայտնում է սրբի մասունքների տեղը, որպեսզի, այդ սուրբ նշխարքների շնորհիվ, օրհնվի հայոց ազգը։  

Հովիվների կողմից գտնվելը համարվում է Լուսավորչի նշխարների առաջին գյուտը։ Նշխարաց 2-րդ գյուտն արդեն կապվում է Գառնիկ ճգնավորի տեսիլքի հետ, որի սկզբնաղբյուրը դարձյալ Խորենացին է։ Պատմահայրը ևս, դիմելով Մովսես մարգարեի հետ տարվող զուգահեռին, թե Լուսավորչի մարմինը այսպես «երկար տարիներ մնաց ծածուկ, կարծես  ինչ-որ աստվածային տնօրինությամբ, ինչպես Մովսեսինը, որպեսզի նորադարձ բարբարոս ազգերից չպաշտվի»: Այնուհետև ավելացնում է. «Իսկ երբ մեր կողմերում հավատն ամրացավ ու հաստատվեց, շատ երկար ժամանակ անցնելուց հետո հայտնվեց Գառնիկ անունով մի ճգնավորի և ապա Սուրբ Գրիգորի նշխարները բերվեցին և թաղվեցին Թորդան գյուղում» (Մովսես Խորենացի, Հայոց Պատմություն, երկրորդ դպրություն, գլուխ ՂԱ, էջ 239)։

Խորենացուն հաջորդող մեր մյուս մատենագրական աղբյուրներում արդեն ասվում է, որ Գառնիկ ճգնավորին երևաց առանձին մի տեսիլ, որում էլ հայտնվեցին նշխարների տեղը։ Այսպես Կիրակոս Արևելցու` դարձյալ Ակինյանի վկայակոչած օրինակում, գրված է, որ Լուսավորիչը, երևալով Գառնիկ ճգնավորին, ասում է, թե «Եկեալ հանցես զիս աստի և տարեալ թաղեսցես ի Թորդան»։ Որից հետո նա Թորդան է փոխադրում Լուսավորչի նշխարները և այստեղ «եդին եկեղեցին մեծաւ պատուով» (Հ. Ներսես Ակինյան, նշված աշխատությունը, էջ 17), այսինքն` եկեղեցական մեծ հանդիսությամբ։

Տոնացույց անցած գրեթե բոլոր սրբերը «Յայսմաւուրք»-ում և համանման մյուս ժողովածուներում ունեն իրենց մահվան հիշատակի տոնը կամ օրվա հիշատակությունը։ Լուսավորչի համար նման տոնի և մահվան օրվա մասին հիշատակության բացակայությունը վկայում է, որ նրա մահը տեղի է ունեցել ժամանակակիցներից ծածուկ և այս պատճառով նշվում են Վիրապ մտնելն ու ելնելը, ինչպես նաև նշխարաց գյուտի օրը, բայց ոչ մահվան, քանի որ այն հայտնի չէ։

Թեև Խորենացին և նրան հաջորդող հեղինակները չեն նշում, թե երբ տեղի ունեցավ Գառնիկ ճգնավորի տեսիլը և որքան ժամանակ նշխարները մնացին Թորդանում: Սակայն Ղազար Փարպեցու 2 վկայություններից պարզ է դառնում` նշխարները 5-րդ դարի առաջին կեսում արդեն փոխադրվել էին հայոց հայրապետական աթոռ և հայրապետանոցի գլխավոր սրբություններից էին։

Փարպեցու առաջին վկայությունը վերաբերում է Վարդանանց շրջանին։ Երբ հայոց աշխարհ է հասնում հայ նախարարների առերես ուրացության լուրը, նրանց հարազատներին, հոգևորականությանը և ողջ ժողովրդին մեծ տրտմություն և սուգ է պատում, քանի որ չգիտեին, թե այն առերես է։ Որպեսզի եկող նախարարներին հիշեցնեն իրենց քրիստոնյա լինելը և դարձի բերեն, հոգևոր դասը եկողներին ընդառաջ է ելնում հայոց աշխարհի գլխավոր սրբություններով։ Ինչպես պատմիչն է գրում. «Նրանց ընդառաջ ելնելով, Քրիստոսի պաշտոնյաների դասն իր հետ բերել էր կենսատու խաչի նշանը և առաքելանման նահատակ Սուրբ Գրիգորի նշխարները» (Ղազար Փարպեցի, Հայոց Պատմություն, թարգմանությունը և ծանոթագրությունները Բագրատ Ուլուբաբյանի, Երևան, 1982, էջ 129)։

Հաջորդ վկայությունը վերաբերվում է Վահանանց ապստամբության շրջանին։ Պարսից Վաղարշ թագավորի հետ, ով առավել հանդուրժող վերաբերմունք ուներ հաշտությունից հետո, երբ Վահան Մամիկոնյանը «Հայոց ուխտապատ նախարարներով հանդերձ, եկավ հասավ հայոց աշխարհը, նրանց ընդառաջ ելավ հայոց սուրբ կաթողիկոս Հովհանը` խաչի պատվական նշանով և ճգնավոր նահատակ Գրիգորի սուրբ նշխարներով, որոնցով էլ նրանց բոլորին ճանապարհել էր դեպի արքունիք» (Նույն տեղում, էջ 427)։

Վերջին նախադասությունը վկայում է, որ Ս. Գրիգորի նշխարներով են Տիզբոն ճանապարհում հայ նախարարներին, որպեսզի այս մասունքներով զորացած նրանք հավատարիմ մնան իրենց ուխտին, իսկ վերադառնալիս որպես ուրախության և հանդիսության նշան դարձյալ նույն նշխարներով են դիմավորում, որը վկայում է այս շրջանում նշխարներին ընծայվող բացառիկ հարգանքի մասին։

Փարպեցու այս հատվածները նաև վկայում են, որ Թորդանից փոխադրվելուց հետո, մինչև 480թ. վերջերը Լուսավորչի նշխարները կամ նրանց մի մասը ոչ թե ամփոփված էին գերեզմանում կամ որևէ եկեղեցում, այլ զետեղված էին շարժական պահարանում, որն ազգային եկեղեցական նշանակալից իրադարձությունների ժամանակ հատուկ թափորով հանվում էր հայրապետանոցից։

Լուսավորչի նշխարների հետ կապված հաջորդ դրվագը նրանց փոխադրությունն է Կոստանդնուպոլիս` Զենոն կայսեր (474-491թթ.) օրոք։ Մեր մատենագրական աղբյուրները, հատկապես  հաջորդող  դարերի, որոշ չափով շփոթ և հակասական են այն հարցում, թե որտեղից և ինչպես փոխադրվեցին նշխարները։ Կիլիկյան շրջանում ասվում է, թէ նշխարները Թորդանից փոխադրվեցին Պոլիս, և անգամ այս փոխադրության հետ է կապվում Գառնիկ ճգնավորի տեսիլը, թե այս տեսիլով գտնված նշխարները փոխադրվեցին Պոլիս։ Այնինչ, ինչպես տեսանք, նշխարները Արարատյան աշխարհում էին արդեն 5-րդ դարի գոնե 40-ական թվականներին, ինչպես նաև` Գառնիկ ճգնավորի մասին գրում է Խորենացին, որի պատմությունը մինչև Զենոնի օրերը չի հասնում։

Այսպիսով` Խորենացուն հաջորդող շրջանում իրար են միահյուսվել ժամանակային շերտերը և նշխարների պատմության մի առանձին դրվագը միահյուսվել է մյուսին` առաջացնելով   ժամանակային և փաստական որոշակի անճշտություններ։

5-7-րդ դարերում Հայաստանում և շրջակա երկրներում Լուսավորչի նշխարների մասին եղած պատմությունները և դրանց ստեղծագործական զարգացումը համապատասխան հոգևոր այլաբանական մեկնաբանություններով լավագույնս արտացոլվել է Ագաթանգեղոսի հայտնաբերված վարքի ասորական խմբագրությունում: Այն հրատարակել է եվրոպական ճանաչված միջնադարագետ և հայագետ Միշել Վան Էսբրոկը։ Ըստ հրատարակչի` հայկական և հունական աղբյուրների ներառմամբ այս վարքը  ստեղծվել է 7-րդ դարում։ Բուն վարքից հետո ներկայացվում է Լուսավորչի վախճանը և նշխարների գյուտն ու հետագա ընթացքը։ Քանի որ նրանում լավագույնս է արտացոլված նշխարաց պատմության ընթացքը մինչև 7-րդ դարի կեսերը, ներկայացնենք այն` ըստ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի թարգմանության. «Մանյա այրում նա ապրեց երեսուն տարի։ Արքան ու նրա նախարարները նրան փնտրում էին ողջ երկրում, բայց չէին գտնում, և ոչ իսկ լուր ստանում նրա մասին։ Եվ նա հանգավ այդ քարայրում, Հրեշտակները նրահոգին շքով փոխադրեցին վայելքների դրախտը»։

Այստեղից հեռու գտնվող հովիվները լույսի ճառագայթներ տեսան, որ փայլում ու լուսարձակում էին այդ վայրից և օդում հաճելի հոտ էր բուրում այդ կողմից։

Հովիվներն ուղղվեցին այնտեղ, գտան Քրիստոսի նահատակ ու վկա տեր Գրիգորի մարմինը և թաղեցին նրան. նրանից անուշահոտության պես հաճելի բուրմունք էր տարածվում։ Նրանք սաստիկ վախեցան և գնացին պատմեցին այդ բաները Դարանաղյաց քաղաքում։

Բոլոր քաղաքացիներն այդ հովիվների ուղեկցությամբ ելան գնացին այնտեղ, փնտրեցին Գրիգորի մարմինը, բայց չգտան։

Աստված դա արեց նրա նկատմամբ հայերի տածած հավատի պատճառով, որպեսզի, դեռևս Սուրբ Գիրքը չսերտած, չպաշտեն նրա մարմինն Աստծու փոխարեն։ Այդպես նա արել էր մարգարեների պետ Մովսեսի ժամանակ` նրան թաղելով Նաբավ լեռան վրա և թաքցնելով նրա գերեզմանը, որպեսզի իսրայելացիներն Աստծու փոխարեն այն չպաշտեն։

Իսկ Զենոն կայսեր ժամանակ ապրում էր մի աբեղա վանական, որ կոչվում էր Էմրա (նկատի ունի Գառնիկ ճգնավորին և վերջինիս անվան ասորական տարբերակն է)։ Նրան երազում հայտնվեց, որ գնա Դարանաղյաց քաղաք` այնտեղ գտնվող լեռը, «որտեղ կգտնես մի քարայր, որի մեջ լույսի ճառագայթ կա։ Հանիր այնտեղից Գրիգոր հայի մարմինը, վերցրու տար Եկեղիք, թաղիր այնտեղ և վրան տաճար կառուցիր»։

Եվ այն բանից հետո, երբ գնաց գտավ նրան, մեծ հանդիսությամբ բերեց Թորդան։ Ողջ Հայաստանը ցնծաց այդ առթիվ։ Նրան թաղեցին իր որդիների կողքին, որոնք թաղված էին այնտեղ և նրա վրա մի հոյակապ տաճար կառուցեցին։ Իսկ Հերակլիոսի օրոք կայսրը զորք ուղարկեց, գրավեց քաղաքը և վերակառուցեց այդ շքեղ տաճարը։

Լուսավորչի   նշխարների  հաջորդ դրվագը կապվում է Զվարթնոցի տաճարի հետ։ Թեև վերջինիս շինության մասին պատմող բուն սկզբնաղբյուրներում Զվարթնոցի հիմքում Լուսավորչի նշխարների զետեղման մասին ոչինչ չի ասվում և տաճարն էլ անվանվում է երկնային զվարթուններին` հրեշտակներին նվիրված, սակայն հաջորդ պատմիչը` Հովհաննես Դրասխանակերտցին, և նրանից հետո եկող պատմիչներն այն անվանում են Առապարի Ս. Գրիգոր։ Սեբեոսին հաջորդող շրջանում այս տաճարի արդեն  Լուսավորչի անվան հետ կապվելը բացատրվում է նաև այն հանգամանքով, որ, ըստ Սեբեոսի և հաջորդող պատմիչների, Զվարթնոցի տեղում էր, որ Ս. Գրիգորը Վիրապից ելնելուց հետո առաջին անգամ հանդիպեց Տրդատ արքային։ Դրասխանակերտցին գրում է, թե Ներսես Տայեցի կաթողիկոսը, (կթղ.  641-661թթ.) կառուցելով այս տաճարը, «Սուրբ Գրիգորի նշխարները բաժանելով դնում է չորս հաստահեղյուս սյուների տակ` անշուշտ երկնավոր գանձը ապականիչ գերողներից հաստատուն պահելու և քրիստո­նեական հավատի պարծանքի համար։ Նա Քրիստոսադրոշմ ու պատվական գլուխը ոչ թե խորքում, այլ դրսում` գզրոցի մեջ է զետեղում, դնում աստվածային գանձարանում (եկեղեցու բեմում) դրան լավ փափագողների հույսի ու հիվանդների բժշկության համար» (Հովհաննես Դրասխանակերտցի, Հայոց Պատմություն, աշխարհաբար թարգմանությունը և ծանոթագրությունները Գ. Բ. Թոսունյանի, Երևան 1996, էջ 87):

 

Զվարթնոց. Կենտրոնական Շրջանաձև Հորինվածք,

Ուր Շարժական Գզրոցի Մեջ Դրվել է Լուսավորչի Գլխի Մասունքը

 

Դրասխանակերտցու այս տողերի հետևողությամբ` Վար­դան պատմիչը գրում է, թե Ներսես Տայեցին «Շինէ տաճար սբրութեան ի վերայ վիրապին, և արկանէ հիմն տաճարին մեծ յառապարի յանուն սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչի, և դնէ ի ներքոյ չորից սեանցն զհասարակ նշխարս սրբոյն Գրիգորի, և զգլուխն ի գզրոցի եդեալ` պահէ ի պէտս բժշկութեան ախտաժետաց» (հավաքումն պատմութեան Վարդանայ, էջ 67): Նմանությունն ակնհայտ է ոչ միայն նշխարների բուն զետեղման հարցում, այլև տրված բնորոշումներում։ Դրասխանակերտցին Լուսավորչի նշխարների համար գրում է` «Ի բժշկութիւն ախտակրէլոց», իսկ Վարդան պատմիչը` «Ի պէտս բժշկութեան ախտաժետաց»:

Լուսավորչի նշխարներից Զվարթնոցի 4 սյուների ներքո դրվելու այս պատմությունում նաև հստակորեն չի ասվում` դրանք Հայաստանում մնացած նշխարներից էին, թե Կոստանդնոպոլիս տարվածից, որի մի մասը դարձյալ ետ է բերվել` «շնորհօքն Քրիստոսի ի Հայս ի ձեռն Գրիգորի պատրկի, որոյ կէսն եդաւ ի ներքոյ չորից սեանցն Սուրբ Գրիգորի Առապարին և այլ յեկեղեցիս և ի բազում տեղիս գանձեցաւ» (Սոփերք Հայկականք, հտ. Ե, էջ 75):

Այսպիսով, Վարդան պատմիչը, հենվելով նախորդ շրջանի հեղինակների վկայությունների վրա, ասում է, որ Գրիգոր Պատրիկ Մամիկոնյանը (հայոց իշխան 654-685թթ.) Բյուզանդիայից ետ է բերում Լուսավորչի նշխարները, որոնց մի մասը դրվում է Զվարթնոցում, իսկ մյուսները ցրվում են տարբեր տեղեր` դրվելով այնտեղ կառուցվող եկեղեցիների հիմքում։ Վավերականության համանման աստիճան ունեցող մի շարք այլ աղբյուրներ էլ ասում են, որ ոչ թե Պոլսից են բերվել նշխարները, այլ հայոց աշխարհում եղածներն են ցրվել և դրվել մի շարք եկեղեցիների հիմքում։

Լուսավորչի նշխարների վրա հիմնված նման եկեղեցիների մասին եղած պատմություններից ամենահատկանշականը Գլխովանքի մասին Մովսես Կաղանկատվացու հիշատակած պատմությունն է, որը կապվում է Զվարթնոցի և Գրիգոր Պատրիկի նույն պատմական և ժամանակային միջավայրին։ Ի տարբերություն Վարդան պատմիչի, որը «Պատմություն»-ում և ներբողյանում գրում է, թե նշխարները Պոլսից էին բերվել, Կաղանկատվացին ասում է` հենց Թորդանից «Վաղարշապատ քաղաք էր բերվել Քրիստոսին խոստովանող Սուրբ Գրիգորի թանկագին մասունքները բոլոր ոսկորներով հանդերձ ու դրվել էր նորաշեն եկեղեցում, որը Մեծ Ներսեսն էր շինել Սուրբ Գրիգորի անունով» (Մովսես Կաղանկատվացի, Պատմություն Աղվանից աշխարհի, աշխարհաբար թարգմանությունը և ծանոթագրությունները Վ. Առաքելյանի, Երևան, 1969, էջ 183): Պատմիչն այնուհետև գրում է, որ Ար­ցախից եկած Իսրայել եպիսկոպոսը հայոց կաթողիկոսից և զորավարից` Գրիգոր Մամիկոնյանից, մի մաս է խնդրում նշխարներից։ Նրանք, սակայն, երբ հանձն չեն առնում տալ, Իսրայել եպիսկոպոսը քանիցս խնդրում է` ասելով. «Տվեք իմ երկրի և իմ հոր տան Մեծ Գրիգորից հասանելիք բաժինը»։

Այս խոսքերում արտացոլվում է նաև մայր երկրի հետ Արցախի ունեցած հոգևոր միությունը, թե ինչպես Արցախն էր հայոց աշխարհի մի մասը, այնպես էլ հայոց աշխարհի Լուսավորչի նշխարների մի մասունքը, որպես մի ճառագայթ, պետք է Արցախում լիներ։ Ընդառաջելով եպիսկոպոսի խնդրանքներին` ծնոտից մի մաս են տալիս։ Կաղանկատվացու բնորոշմամբ` «օրենուսույց ծնոտից մի մաս»։ Հայոց արևելյան կողմանց պատմիչը, որպեսզի առավել կարևորություն հաղորդի Արցախ աշխարհում ամփոփված այս մասունքին, այն նման ձևով է կոչում։ Քանի որ բերանը ծնոտի մի մասն է, և Հայաստանում Լուսավորչի բերանով քարոզվեց նոր վարդապետությունը, հետևաբար Արցախ է տարվել օրենուսույց քարոզու­թյան գործիքի` ծնոտի մի մասը։

Այնուհետև պատմիչը գրում է, որ Իսրայել եպիսկոպոսը «չափազանց ուրախ հոգեկան բերկրանքով գալիս, հասնում է իր երկիրը ու բերած սրբությունները դնում է Գլխովանքում` իր մենաստանում»։ Գլխովանք անվանումն էլ, բնականաբար, ստուգաբանվում է ծնոտից տրված մասունքի գլխի մի մասը ելնելով, այսինքն` գլխի վանք` Գլխովանք։ Համանման ձևով Սեպուհ լեռան Ավագ վանքի (Նկ. 15) համար է ասվում, որ այնտեղ որպես նշխար պահվում էր Լուսավորչի մի ատամը` գեղեցիկ մասնատուփի մեջ, և որը` մասնատուփը, սկզբնապես է պատրաստվել, անգամ ընծայվել է Լուսավորչին, ապա Սուրբ Գրիգորի մահից և նշխարաց գյուտից հետո այս մասնատուփի մեջ է զետեղվել սրբի ատամներից մեկը։

 

Նկ. 15

 

 

 

Այս մասին «Թորոս Աղբարի» 2-րդ հատորում Գարեգին Եպս. Սրվանձտյանցը գրում է. «Ս. մասանց հետ կը գտնվի արծաթ կլորակ տուփի մեջ ծրարված Տեղատափ կոչվածը, ձեռքի մը չափ մոխրագույն փայլուն քար, որի վրա նուրբ արվեստով քանդակված կա երկու արծվի` հաջմե թագավոր, ի ձախն` թագուհի, և ի կեդրոնին` մասունք կամ ակն դնելու տեղ մը, ուր Լուսավորչի ակրան դրած են եղեր, որ ինկած էր և տեղը պարապ մնացած: Այս գործը` հիանալի և աննման, կավանդե, թե` Կոստանդիանոս ընծայած է մեր Տրդատին կամ Սեղբեստրոս՝ Լուսավորչին։ Շատ անցորդք և հնախույզք հատկապես հեռի տեղերե եկած են զայս տեսնելու, և հիացեր են` շատ ալ ջանացեր են արծաթով կամ այլևայլ խոստմամբ և հատուցմամբ հանել զայն վանքեն, ինչպես նաև հնարքներ ու հրապույր ի գործ դնելով, սակայն չեն հաջողած» (Գարեգին Սրվանձտյանց, երկեր, հտ. 2-րդ, Երևան, 1982, էջ 350)։

Գրիգոր Լուսավորչի նշխարների և գերեզմանի պաշտա­մունքը արդեն 10-րդ դարում թե ինչ աստիճանի էր հասել, ցույց է տալիս Հովհաննես Դրասխանակերտցու (կթղ, 898-929թթ.) ուխտագնացությունը։ Ժամանակի հայոց հայրապետն իր «Պատմություն»-ում   մանրամասն նկարագրում է Լուսավորչի ճգնության և հանգստյան վայրերը. «Գնացի, տեսա այն խուցը, որտեղ ճգնել էր Ս. Մանեն՝ Հռիփսիմե կույսի ընկերուհիներից մեկը։ Այդ նույն խցի մեջ հետո ճգնեց մեր երանելի Լուսավորիչը։ Քարանձավի մեջ կար Սուրբ Սեղան, որտեղ պատարագ էր մատուցվել։ Ապա այն քարը, որի վրա Ս. Լուսավորիչը չորս օր սպասել է Մանե կույսի վախճանին։ Իսկ հետո գնացի «ի բարեհամ աղբյուրն», որ անտաշ քարով էր շարված ու դռներ ուներ, որտեղից և սուրբը ջուր էր խմում։ Նույն տեղից էլ ես` թշվառականս, արժանացա ջուր խմելու։ Մի բուռ օրհնված հող առա այն փուլ եկած դարակից, որի մեջ հովիվները հողով ծածկել էին պատվական գանձը։ Այդ նույն տեղում իմ հրամանով եկեղեցի է շինված։

Քարանձավի խորքում տեսա կուսակրոն, խարանազգեաց, խոշորաճաշակ մարդիկ, ովքեր մնում էին այնտեղ անմռունչ աղոթելով։ Նրանց օրհնությունը ստանալուց հետո գնացի Թորդան՝ Լուսավորչի պարտեզը, ուխտս կատարեցի և մի ճյուղ պոկեցի Ս. Լուսավորչի ձեռքով տնկած հացենուց» (Հովհաննես Դրասխանակերտցի, Հայոց պատմություն, աշխարհաբար թարգմանությունը և ծանոթագրությունները Գ. Բ. Թոսունյանի, Երևան, 1996)։

Սեպուհ լեռան ստորոտում 24 եկեղեցիներ են եղել, իսկ այժմ քանդված են ու ամայի։ Այդ եկեղեցիներից ամենանշանավորն Ավան վանքն է, որ հիմնել է Ս. Թադեոս առաքյալը։

Այսպիսով, ըստ մեր մատենագրական աղբյուրների մի մասի, Պոլսից ետ բերվեցին Զենոն կայսեր տարած նշխարները, իսկ, համաձայն մյուսների, Զվարթնոցում և այլուր դրվեցին Թորդանից բերված և կամ էլ հայոց աշխարհում մնացած նշխարները։ Այսինքն` Պոլսում ամբողջապես կամ մասնակիորեն մնացին այնտեղ տարված նշխարները, և նշխարաց գյուտի վերջին դրվագը կապվում է Պոլսի հետ, որին այնուհետև հաջորդում է այս նշխարների Պոլսից Նեապոլ փոխադրելու պատմությունը: Իսկ հաջորդող դարերում հիշվող Լուսավորչի միակ մասունքը Գրիգոր Լուսավորչի Աջն է։

Պոլսում տեղի ունեցած նշխարաց գյուտի մասին գրվածք­ները մեր ձեռագիր ժողովածուներում և մասնավորապես հին «ճառընտիրներում» հանդիպում են արդեն 13-րդ դարից (Տե՛ս օրինակ 1227թ. Խլաթում գրված և Մաշտոցյան Մատենադարանում պահվող թիվ 6196 ձեոագիրը։ «Պատմություն յաղագս գիւտի նշխարաց սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին» վերնագրված այս պատմությունը հրատարակել է նաև Ղեոնդ Ալիշանը «Հայապատում»–ում, տե՛ս էջ 263-265:)։ Այն, հանած շարադրանքի ընղհանուր դրվատական և ներբողական մասերը, ամփոփ և համահավաք կերպով  իր «Հայոց պատմություն»-ում ներկայացրել է 13-րդ դարի պատմիչ Կիրակոս Գանձակեցին։ Համա­ձայն իր ժամանակ ձևավորված ավանդույթի` ներկայացնում է նշխարների մասին եղած պատմությունները մինչև Կոստանդնուպոլսում տեղի ունեցած գյուտը։

Գանձակեցին այնուհետև գրում է, որ նշխարները Վասիլ կայսեր և հայոց թագավոր Աշոտ Բագրատունու ժամանակ հայտնվեցին հետևյալ ձևով. «Մի պատանի բռնված էր չար ոգու կողմից և այն եկեղեցում, որտեղ սրբերի մասունքներն էին, մինչ պատանին աղոթք էր անում, դևը բարձրացրեց պատանուն, գցեց սրբերի տապանի վրա։ Նա աղաղակում և ասում էր, «Հայոց Լուսավորիչ Սուրբ Գրիգոր, մի տանջիր ինձ, և դու, տիկին Հռիփսիմե, եկար ինձ տանջելու, և դու, Գայիանե, տանջում ես ինձ»։ Եվ այս էր աղաղակում երկար ժամանակ։ Բազմությունը այս լսելով` հայտնեց թագավորին։ Թագավորը հրամայեց տապանը բանալ: Եվ երբ բացեցին, սաստիկ լույս փայլատակեց սրբերի մասունքներից։ Կայսրը հրամայեց մարմարյա տապանը պատել ոսկով ու վրան գրել սրբերի անունները, որպեսզի ամեն ոք իմանա, թե ում տապանն է: Կայսեր մի ներքինին եկավ ու այս ամենը պատմեց Աշոտ թագավորին։ Նա լսելով փառք տվեց Աստծուն, ու այդ օրը նշանակեցին Սուրբ Գրիգորի տոն, որը աղուհացի վեցերորդ շաբաթ օրը մինչև այժմ կատարվում է» (Կիրակոս Գանձակեցի, Հայոց Պատմություն, թարգմանությունը, առաջաբանը և ծանոթագրությունները Վ. Առաքելյանի, Երևան, 1982, էջ 28):

Գանձակեցու մոտ այս համառոտությամբ ջնջվել են մի շարք նրբին, բայց և էական մանրամասներ, որոնք կան պատմության բուն` «ճառընտիրային» տարբերակում։

Եթե Գանձակեցու մոտ ասվում է, որ մի պատանի էր տանջվում չար ոգուց, ապա «Պատմություն»-ում նշվում է, որ այդ պատանին ապրում էր Բյուզանդական արքունիքում բարձր դիրքի հասած Նիկոդիմոս ներքինապետի մոտ։

Նաև եթե Գանձակեցու մոտ պարզապես ասվում է, որ չար ոգին նրանից դուրս եկավ, երբ եկեղեցում էր, ապա «Պատմություն»-ում Լուսավորչի նշխարների հրաշագործ ուժն ու զորությունը շեշտելու համար ասվում է, որ արքունիքի ներքինապետը նրան շատ եկեղեցիներ է հերթով տանում, սակայն պատանին չի բժշկվում։ Այսպես եկեղեցուց եկեղեցի գնալով` մի անգամ մտնում են Պոլսի Սուրբ Խաչ հունական եկեղեցին, ուր արծաթապատ մարմարյա մի տապան կար` «ի բազում ժամանակաց» այնտեղ դրված, և չգիտեին թե ովքեր են թաղված նրա ներքո։ Եկեղեցում պատանին սկսում է ցնցվել և գոչելով դիմել Հռիփսիմեին ու Գայանեին, ինչպես և Գանձակեցին է գրում։ Այսինքն` ցնցվում է նրա մեջ եղած դևը և տանջում պատանուն ու ցնցում նրան։

«Պատմություն»-ում ասվում է, որ պատանին փսխում է եկեղեցում և մեկեն հանգստանում։ Բացատրվում է, որ այդ փսխմամբ նրանից դուրս է գալիս չար ոգին։ Նման մոտիվը Գանձակեցին պատշաճ չի համարել զետեղել իր գործում, որի պատճառով ոչինչ չի ասվում, թե ինչպես դուրս եկավ չար ոգին, և որոշակի կտրվածություն է առաջանում շարադրանքում։

Նաև եթե Գանձակեցին գրում է, որ ժողովուրդն է կայսրին հայտնում տեղի ունեցած հրաշքի մասին, ապա «Պատ­մություն »-ում ասվում է, որ ներքինապետն է պահանջում բացել տապանը, որը, սակայն, եկեղեցու պատասխանատուն չի կատարում` ասելով, թե միայն կայսրն իրավունք ունի նման հրաման տալ, որով շեշտվում է այս եկեղեցու ունեցած դիրքը։

Վերջին էական տարբերությունը վերաբերվում է նշխարների գյուտի ժամանակին։ Ըստ Գանձակեցու` այն տեղի է ունեցել Վասիլ Առաջինի (թգվ. 867-886թթ.) ժամանակ, այնինչ նշխար­ների գյուտի պատմությունում ասվում է, որ նշխարները գտնվել են Միքայել Գ կայսեր (թգվ. 842-67թթ.) օրոք, և Բարսեղ (կամ Վասիլ) Առաջինի պատգամաբեր Նիկոդիմոս ներքինին, Աշոտ իշխանաց իշխանին (ապագա Աշոտ Ա Բագրատունի` թգվ. 885-890թթ.) տեսնելու համար գալով հայոց աշխարհ, պատմում է այս պատմությունը։ Գանձակեցու շփոթվելը և Միքայել Գ կայսեր օրոք տեղի ունեցած գյուտը հաջորդ` Մակեդոնյան հարստության հիմնադիր Վասիլ Ա-ի, ժամանակը փոխադրելն ունի իր խոր եկեղեցաքաղաքական պատճառները։ Այդ պատճառներով էր պայմանավորված Բյու­զանդական կայսրությունում Վասիլ Առաջինի թագավորության ժամանակ Գրիգոր Լուսավորչի պաշտամունքին մի նոր շուք հաղորդելը։

Այս խնդրին անդրադարձել է և Սիրարփի Տեր Ներսիսյանը «Գրիգոր Լուսավորչի դիմանկարները բյուգանդական արվեստում» հոդվածում (Տե´ս «Հայ արվեստը միջնադարում» գիրքը, Երևան, 1975, էջ 65)։ Բյուզանդական և հայկական արվեստի նրբին գիտակը գրում է, որ, բյուզանդական միջավայրում ստեղծված ավանդությամբ, Վասիլ Առաջինը սերում էր Արշակունյաց տոհմից։ Համաձայն այս շրջանի Կ. Պոլսի Փոտ պատրիարքի կազմած ծագումնաբանության` Վասիլը Տրդատի ցեղից էր։ Կոստանդին Ծիրանածինի մոտ հիշատակվում է մի մարգարեություն, որը վերաբերվում է Սահակ Պարթևին, համաձայն որի` հետագայում Արշակունիներից մեկը պետք է տիրանար բյուզանդական գահին։ Այս մարգարեությունը, ըստ էության, Ս. Սահակի նշանավոր տեսիլքն է` ավելի ուշ շրջանի քաղաքական իրողությունների հաշվառմամբ խմբագրված բյուզանդական միջավայրում։

Բյուզանդական հաջորդող կայսրերից Կոստանդին Ծիրանածինի (թգվ. 905-959թթ.) «Վասիլ Ա Մակեդոնացի կայ­սեր կենսագրությունը» երկում, որը հայերեն է թարգմանել ակադեմիկոս Հրաչ Բարթիկյանը, ասվում է. «Վասիլ կայսրը ազգությամբ հայ Արշակունի էր` ծնված Մակեդոնիայում» (Օտար աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, բյուզանդական աղբյուրներ, հտ. 8-րդ, Կոստանդին Ծիրանածին, Երևան, 1970, էջ 33): Բյուզանդական կայսրը Կ. Պոլսի Փոտ պատրիարքի (9-րդ դար) հետևողությամբ կազմած այս ծագումնաբանությունը վար է իջեցնում հետևյալ կերպասում է, թե երբ Արշակունյաց թագավորությունն ընկնում է, այս տոհմից եղող Վասիլի նախնիները ապաստանում են Պոլսում և բյուզանդական կայսրերը մեծ պատիվների են արժանացնում նրանց: Իսկ պարսիկները ցանկանում են ետ կանչել, որպեսզի նրանց միջոցով իշխեն հայերի վրա և հաջորդող շարադրանքում շա­րունակ շեշտում է, որ Հայաստանին տիրողները անընդհատ ցանկանում են Պոլսում ապաստանած այս տոհմի ներկայացուցիչներին Հայաստան բերել, որպեսզի նրանց վրա իշխելով` իշխած լինեն հայոց երկրի վրա։ Կոստանդին Ծիրանածին կայսրն այսպես է գրում այն ենթատեքստով, որ այս դինաս­տիան հայերի վրա իշխելու իրավունք ունի և քանի որ Վասիլը նույն տոհմից էր, հետևաբար թե´ նա և թե´ ինքը, որ թագավորական նույն տնից էր, իշխելու իրավունք ունեն Հայաստանի վրա։ Արշակունյաց մասին եղած այս պատմությամբ նաև Վասիլ կայսրին հաղորդվում է հին արևելյան ծագում, որն այնքան անհրաժեշտ էր թագավորական նոր հարստության հիմնադրի համար։

Ըստ Սիրարփի Տեր-Ներսիսյանի` նույն այս նպատակով Կոստանդնուպոլսի Սուրբ Սոֆիայի հռչակավոր տաճարում ընդհանրական եկեղեցու հայրերից Բարսեղ Կեսարացու և Գրիգոր Նազիանզացու կողքին Լուսավորչի որմնանկարը կատարվել է` հիշեցնելու համար Վասիլ Աոաջինի հայկական արքայական ծագման մասին։ Ամենայն հավանականությամբ, երբ Կոստանդնուպոլսի կենտրոնական եկեղեցիներից մեկում գտնվել են Զենոն կայսեր ժամանակ այստեղ փոխադրված նշխարները, նույն այս ժամանակահատվածում մասունքները բերվել և ամփոփվել են Սուրբ Սոֆիայի տաճարում, որով այն դարձել է հայ ուխտավորների ուխտագնացության ամենանվիրական վայրերից մեկը։ 

ԺԷ դարի մատենագիր, միջնադարյան հայ ուխտավորի հավաքական կերպարը մարմնավորող Սիմեոն Լեհացին Սուրբ Սոֆիայի տաճարում պահվող Լուսավորչի նշխարների մասին գրում է. «Կար նաև մի մեծ սյուն տաճարի մեջ, և դա գետնից մարդաչափ բարձր էր, շուրջը բրոնզով պատած, օր ու գիշեր վրայից քրտինք էր հոսում` տեսանելի բոլորին։ Եվ գրքերից գտանք, որ պատմվում է, թե այնտեղ են սուրբ Լուսավորչի և Գրիգոր Աստվածաբանի նշխարները։ Եվ ես հարցրի, թե ինչու է բրոնզով պատած, սպասավորները ասում են` բազմամբոխ ժողովրդի պատճառով, որոնք գալիս են այստեղ, տաճիկներ և քրիստոնյաներ, այրեր և կանայք, և ձեռքերը պարզելով վերցնում են քրտինքը և շփում իրենց երեսին։ Ուստի բազում ձեռքերից հալվել-մաշվել էր սյունը երկու-երեք մատնաչափ, և այն բրոնզն արել էին իբրև սյան պահպանակ, որ իսպառ չմաշվի» (Սիմեոն Լեհացի, Ուղեգրություն, թարգմանությունը, առաջաբանը և ծանոթագրությունները Արշակ Մադոյանի, Երևան, 1997, էջ 21)։ Սիմեոն Լեհացու այս նկարագրությունն արժեքավոր է նաև նրանով, որ Սուրբ Սոֆիայի այդ հատվածի որմնանկարները չեն պահպանվել, և նրանց մասին դատողություններն արվում են` համաձայն դարասկզբին կատարված մի շարք ընդօրինակությունների, որոնց վրա է հիմնվել նաև Սիրարփի Տեր-Ներսիսյանը, և Լեհացու շարադրանքը մասնակիորեն լրացնում է այդ բացը։

Հունաստանի ներկայիս տարածքում ևս Լուսավորչին են վերագրում մի քանի նշխարներ, որոնց հանգամանալից թվարկումը կատարվել է Ն. Մուցոպողոսի և Կ. Դիմիտրոկալիսի «Ս. Գրիգոր Լուսավորչի պաշտամունքը Հունաստանի մեջ» հոդվածում (Տես «Էջմիածին», 1995, Ե.., էջ 142-147)։

Կ. Պոլսի նշխարների այս գյուտից հետո, բացառությամբ նրանց Նեապոլ տանելու պատմության, ոչ միայն Լուսավորչի նշխարների նոր գյուտի, այլև անգամ եղածներից նոր մասունքների անջատման ու տարբեր տեղեր տանելու մասիս որևէ հիշատակություն չենք գտնում։ Ավելին` նույնիսկ ասես խամրում են մնացյալ նշխարների մասին եղած պատմությունները, և Լուսավորչի ճաճանչող միակ մասունքի է վերածվում Աջը` Աստվածամուխ Ս. Գեղարդի և Կենաց փայտի Ս. Նշանի հետ դառնալով հայոց եկեղեցու 3 գլխավոր սրբություններից մեկը, որոնցով հայոց Հայրապետական Աթոռում օրհնվում է սրբալույս մյուռոնը։

Լուսավորչի նշխարների մյուս մասունքների որոնման, տարածման և նրանց մասին ստեղծվող պատմությունների դադարեցումը դարձյալ պայմանավորված էր եկեղեցաքաղաքական հանգամանքներով։ Մեր հավատո հորը հայ ժողովրդի ընծայած բացառիկ պաշտամունքը պատճառ էր դառնում նաև նրա նշխարներն ունեցող տարբեր կենտրոնների սեփական ազդեցությունը և ինքնուրույնությունը մեծացնելու փորձերին` հանգեցնելով անգամ առանձին աթոռների և հակաթոռների ստեղծմանը։

Այսպես եղավ Աղթամարի կաթողիկոսության պարագայում, երբ այնտեղ առանձին Աթոռի ստեղծումը եկեղեցական ավանդույթով փորձվեց հիմնավորվել այն հանգամանքով, թե իբրև ար­դեն մոտ 2 դար էր, ինչ այստեղ էր գտնվում Լուսավորչի Աջը։ «Աղթամարայ կոնդակ» անվանվող ոչ այնքան վավերա­կան գործում, որն ամենայն հավանականությամբ հետո է ստեղծվել, բարձրացնելու համար Աղթամարի Աթոռի հեղինա­կությունը, ասվում է, թե, Գագիկ Ա Արծրունու կառուցած Աղթա­մարի տաճարի օծմանը մասնակցելու համար 921թ. Վասպուրական գնալով, Գևորգ կաթողիկոսն իր հետ տանում է նաև Լու­սավորչի Աջը, այնինչ այդ ժամանակվա կաթողիկոսն էր Հով­հաննես Դրասխանկերտցին (Տե՛ս Բազմավեպ, 1897, էջ 385):

1113թ, երբ կաթողիկոս է ընտրվում Գրիգոր Գ Պահլավունին (կթղ. 1113-1166թթ), իբրև պատրվակ բերելով նրա 20 տարեկան լինելը և այն հանգամանքը, որ Վասպուրականում է գտնվում Լուսավորչի Աջը, Դավիթ արքեպիսկոպոս Թոռնիկյանը նույն 1113թ. իրեն համախոհ հոգևորականների հետ հիմնում է Աղթամարի Աթոռը` դառնալով նրա առաջին կաթողիկոսը։ Հաջորդ` 1114թ, գումարված Սև Լեռան ժողովը նզովում է նրան, սա­կայն մինչև 19-րդ դարը Աղթամարը մնում է որպես տեղային Աթոռ։

Աղթամարում պահվող Աջը, սակայն, շուտով հաջողվում է փոխադրել հայոց կաթողիկոսարան, որն այն ժամանակ Ծոփքում էր։ Այս մասին կիլիկյան առաջին հայրապետներին նվիրված «Յիշատակ վարուց սուրբ հայրապետացն» գործում ասվում է. «Յետ ամաց զԱջ Սուրբ Լուսաւորչին և զքօղն գողացան յԱղթամարայ և տարան աո կաթողիկոսն Տէր Գրիգորիս ի Ծոփքն յԱրղնոյ, և ապա յետ փոխեցան Հռոմկլայն» (Հ. Հակոբոս Տաշյան, Ցուցակ հայերեն ձեռագրաց Մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վիեննա. 1895. էջ 92):

Ահա այս պայմաններում նման դեպքերը բացառելու համար մեր եկեղեցին կանոնացնում է Աջը ու այլևս հետամուտ չի լինում նշխարների և մասունքների նոր որոնումներին ու տարած­մանը (Լուսավորչի նշխարների կանոնացման և սրբադասման պատմության մասին տես նաև Կարապետ եպս. Տեր-Մկրտչյանի «Դարձյալ Զվարթնոցի մասին» ուշագրավ հոդվածը. Արարատ. 1903, հունվար, էջ 38-57)։ Լուսավորչի Աջին ընծայած հարգության ձևավորման այս ընթացքը լավագույնս արտացոլվել է 12-15-րդ դարերի մեր մատենագրությունում։ Որպես հայրապետանոցի գլխավոր սրբություններից մեկն, առաջինն այն հիշատակվում է Շնորհալու «Թուղթ ընդհանրականում»։ Շնորհալի հայրապետը, իր խոսքն ուղղելով աշխարհասփյուռ հայությանը և հայ ժողովրդի տարբեր դասերին, «Թղթի» սկզբում ողջունելով նրանց, գրում է. «Ողջոյն սիրոյ և խաղաղութեան հասցէ յ Աստուածընկալ և Փրկական Նշանէս և ի հրեղէն լեզուաց Հոգւոյն ընդունողաց Առաքելական նշխարաց և ի սուրբ Լուսաւորչին մերոյ Աջիս և Աթոռոյս» (Ներսես Շնորհալի, Թուղթ ընդհանրական, աշխատասիրությամբ Է. Մ. Բաղդասարյանի, Երևան, 1995, էջ 54)։

Գրիգոր Լուսավորչի նշխարների` ժամանակի ընթացքում Աջին հանգելը լավագույնս երևում է Վարդան վարդապետի ներբողյանի` նշխարների պատմությունը խտացված կերպով արտահայտող հետևյալ  հատվածում, թե հովիվներից հետո «Նշխարները եգիտ ապա ճգնաւորն սուրբ Գառնիկ և տարաւ ի Թորդան։ Եւ անտի տարաւ Զենոն կայսր ի Կոստանդինուպօլիս։ Եւ յետոյ բերաւ շնորհօքն Քրիստոսի ի Հայս ի ձեռն Գրիգորի պատրիկի, որոյ կէսն եդաւ ի ներքոյ չորից սեանցն սուրբ Գրիգորի առապարին և այլն յեկեղեցիս և ի բազում տեղիս գանձեցաւ։ Եւ Աջն լուսընկալ և շնորհաբաշխ, հանդերձ այլ նշխարօք, և նորին պատարագամատոյց սեղանովքն, և գաւազանաւն կայ յաթոռ սրբութեան իւրոյ յաստուածահաստատն դղեակ Հռոմկլայն կոչեցեալ» (Սոփերք, հտ Ե, էջ 75)։

Այսպիսով` Վարդան վարդապետը ասում է, որ Գառնիկ ճգնավորի տեսիլից հետո նշխարները տարվում են Թորդան, այնտեղից Զենոն կայսրը փոխադրում է Պոլիս, ապա Պոլսից ետ են բերվում և դրվում Զվարթնոցում և մի շարք այլ տեղերում և իր օրոք մնացել էր «Աջն լուսընկալ և շնորհաբաշխ»։

Նույն այս շրջանում կամ մի քիչ ավելի վաղ ստեղծված «Յաղագս զարմից Սրբոյն Գրիգորի Հայոց Լուսաւորչի և պատմութիւն Սրբոյն Ներսիսի Հայոց Հայրապետին» վարքագրական հուշարձանում մի փոքր այլ կերպ է բացատրվում հայոց աշխարհում Լուսավորչի միայն Աջի պահպանվելը։ Ասվում է, թե երբ բյուզանդական զորավարներից մեկը, Զենոն կայսրի հրամանով, գալիս է Լուսավորչի նշխարները տանելու. «եկեալ բռնութեամբ յափշտակեաց զնշխարս Սրբոյն Գրիգորի և ետ զաջ ձեռնն Հայոց վասն լուսաւորելոյն յառաջագոյն զնոսա, և այլ ինչ ևս մասն տարաւ զնա բովանդակ, և այլ մասն ինչ ի սրբոց Հռիփսիմեանց ի Կոստանդնուպոլիս և ի մի տապանի եղին» (Տես Սոփերք, հտ. Զ, էջ 10):

Այսպիսով` ըստ այդ գործի` երբ Զենոն կայսրը բռնությամբ տանում է Լուսավորչի նշխարները, Աջ ձեռքը թողնում հայերին, քանի որ Լուսավորչի Աջով էր սկզբնապես լուսավորվել հայոց աշխարհը։ Այստեղ գտնում ենք նաև առաջին հիշատակությունն ու ակնարկն այն մասին, թե ինչպես Կ. Պոլսի եկեղեցիներից մեկում մի տապանի ներքո էին ամփոփվել Լուսավորչի և Հռիփսիմյանց կույսերի նշխարները։ Հայոց աշխարհում 11-12-րդ դարերում մնացած միակ նշխարը, որը նաև գլխավորագույնն էր բոլոր մասունքների մեջ, դառնում է  Լուսավորչի Աջը: Նույն այս շրջանում Աջը արդեն հիշվում է և պահվում Հռոմկլայի կաթողիկոսարանում, որին մերձենալու և այն բարձրացնելու իրավունքն ունեին միայն հայոց հայրապետները։ Նույն Հռոմկլայում Կոստանդին Բ կաթողիկոսը (կթղ. 1286-89թթ), չհամակերպվելով Հեթում Բ թագավորի լատինամետ քաղաքականության հետ, երբ հարկադրանքով հրաժարվում է կաթողիկոսական աթոռից, զգեստավորվում է կաթողիկոսական հանդերձներով, բարձրացնում է Լուսավորչի Աջը, օրհնում հայոց թագավորությունը և ամենայն աշխարհն ու հեռանում կաթողիկոսարանից (Տես Բաբկեն կթղ. Կյուլեսերյան, Պատմություն կաթոդիկոսացն Տանն Կիլիկիո, Անթիլիաս, 1939, էջ 1281)։

Հռոմկլայի 1292թ. անկումից հետո եգիպտական սուլ­թանը, գրավելով այս բերդամրոցը, գերի է տանում Ստեփանոս կաթողիկոսին (կթղ. 1290-1293 թթ.), ով 1 տարի անց բանտային կապանքներից ու տառապանքներից մահանում է: Գերվում և Եգիպտոս են տարվում նաև կաթողիկոսարանի սրբությունները, այդ թվում և Աջը։

Այս մասին Ստեփանոս Օրբելյանը գրում է. «Մսրա սուլթանը անթիվ զորքով շարժվեց Հռոմկլայ անպարտելի ամրոցի վրա, որը հայոց հայրապետների գահն ու կաթողիկոսների աթոռն էր։ Այնտեղ կային անպատմելի սրբություններ` առաքյալների, հայրապետների ու բոլոր գլխավոր նահատակների նշխարներն և մեր ժողովրդի համար փառավորագույնը` Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի Աջը: Կային նաև գավազանը, աթոռը ու այս սեղանը, որի վրա պատարագում էր Քրիստոսին, հողաթափը, նաև այն շղարշը, որ Սուրբ Հռիփսիմեի թաշկինակն էր, ու արյունով ներկված վարշամակը»  (Ստեփանոս Օրբելյան, Պատմություն նահանգին Սիսական, աշխատասիրությամբ Ա. Ա. Աբրահամյանի, Երևան, 1986, էջ 350

Դավրիժեցին 14-րդ դարի հայ ունիթորականներից Սարգիս Եպս. Պալիենցի «Պատմության» համապատասխան հատվածի հետևողությամբ, որի շարադրանքը հրատարակել է Հ. Միքայել Չամչյանը, ասում է, թե Լուսավորչի Աջը գերեվարվելով Եգիպտոս տարվեց և «երբ մտավ նրանց ապարանքը, պատժեց նրանց մահվամբ, ինչպես տապանակի միջոցով պատժվեցին այլազգիները։ Արդեն անհամար ու անթիվ էին մեռելները, երբ Սուրբ Լուսավորիչ Գրիգորի Աջ ձեռքը վերադարձրին Կիլիկիա` Հեթում բարեպաշտ թագավորին: Ապա ցասումը դադարեց նրանց նկատմամբ» (Առաքել Դավրիժեցի, Պատմություն, Երևան 1988, էջ 325):

Ահա այսպիսի եզակի համեմատություն է արվում Հին Կտակարանի գյխավոր սրբության` Ուխտի տապանակի, հետ, որը փղշտացիների հետ պատերազմում գերվեցԹագ., Դ), սակայն տապանակը պատժեց փղշտացիներին, և նրանք այն վերադարձրին (Ա Թագ. Է 1)։ Նման զուգահեռներով փաստորեն ասվում է, որ Լուսավորչի Աջն է հայ ժողովրդի Ուխտի տապանակը։

13-րդ դարի վերջին գրված մի հիշատակարանում ասվում է. «Եւ առեալ գերի վարեցին զԱջ Լուսաւորչին մերոյ զՍրբոյն Գրիգորի և զսուրբ Նշան զՎանկոյ հաւրն խաչին»։ Այսինքն` Լուսավորչի Աջն  արդեն հիշվում է որպես կաթողիկոսարանի առաջին և գլխավոր սրբություն (ԺԳ դարի հիշատակարաններ, կազմեց Ա. Ա. Մաթևոսյանը, Երևան, 1984, էջ 688)։

Լուսավորչի նշխարների շնորհաբաշխ զորության Աջում կենտրոնանալու գաղափարն իր ավարտուն խտացումն է գտնում Գրիգոր Տաթևացու այն խոսքերում, թե նշխարները Թորդանից «յետ ժամանակի յայլոց ոմանց տարեալ եղև ի թագաւորական քաղաքն Կոստանդնուպօլիս, միայն զաջն շնորհաբաշխ թողեալ ի սեպհական աթոռ քահանայապետութեան իւրոյ» (Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք որ կոչի Ձմերան հատոր Կ. Պոլիս, 1740, էջ 442)։ Այսինքն` այն ըմբռնումը, որ Լուսավորչից մնացած միակ նշխարն Աջն է, Տաթևացին բացատրում է այն հանգամանքով, որ մնացյալ նշխարներն այլևս հայոց աշխարհում չեն և Լուսավորչի հոգևոր շնորհն ու զորությունը կենտրոնացել է Աջում։ Տաթևացու ժամանակակից ու գաղա­փարակից Գրիգոր Ծերենց Խլաթեցու «Յայսմաւուրք»-ում էլ նույն կերպ է ասվում, թե Զենոն կայսրը «տարաւ զբոլոր մարմին Լուսաւորչին ի Կոստանդնուպոլիս, թողեալ զԱջն հայոց ի պարծանս մեր և զինքն զնոյն կամեցաւ» (Ս. Էջմիածնի մատենադարան, ձեռ. Հմր. 230, թերթ` 90ա):

Հիշենք, որ Տաթևացին և Խլաթեցին հայրապետական աթոռի փոխադրության գլխավոր գաղափարախոսներից և կազմակերպիչներից էին։ Թեև իրենց վիճակված չէր տեսնելու Հայրապետական Աթոռի փոխադրությունը, սակայն Աջի այս պանծացումը և այն Արևելյան Հայաստան բերելը դարձավ գլխավոր նախապատրաստական աշխատանքներից մեկն Աթոռի փոխադրությանինչպես և նշում է Թովմա Մեծոփեցին` թվարկելով փոխադրության պատճառները։

Լուսավորչի Աջի Էջմիածին տարվելու մասին ժամանակի ձեռագիր աղբյուրները նշում են, որ Աջը մոտ 4 տարի կորել և անհետացել էր Սսի կաթողիկոսարանից: Հետո այն գտնվում է Էջմիածնում, որը հավաստող մի շարք հիշատա­կարաններ է բերում Դավրիժեցին իր «Պատմություն»-ում (Տե´ս Առաքել Դավրիժեցի, Պատմություն, թարգմանությունը, առաջաբանը և ծանոթագրությունները Վարագ Առաքելյանի, Երևան, 1988, էջ 326-334)։ Նույն այս շրջանի մի շարք այլ աղբյուրներում նաև ասվում է, թե Սսում գտնվում է Լուսավորչի կորած Աջը (Տես Բաբկեն կթղ. Կյուլեսերյան, Պատմություն կաթողիկոսացն Տանն Կիլիկիո, էջ 1290-1303), որի պահպա­նությունը հանձնվում է Աջապահյան տոհմի հոգևորականներին։

 

Ս.  Գրիգոր  Լուսավորչի  Աջը.  Ս.  Էջմիածին

 

Սսում պահվող Աջը Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության հետ կիսելով` տարագրվեց Մեծ Եղեռնի տարիներին, հանգրվանելով Անթիլիասում։ 1956թ. փետրվարին, սակայն, այն գողացվեց Խադ արքեպիսկոպոս Աջապահյանի մոտից, որպեսզի ձախողվի Զարեհ կաթողիկոսի օծումը։ 1956թ. Ս. Լուսավորչի Աջը Կիլիկյան Աթոռի այլ սրբությունների հետ մի քանի ամիս թաքցվեց Բեյրութում` տեղի մի քանի ազգայինների մոտ, և ապա հանձնվեց Երուսաղեմի պատրիարքության տեղապահ Եղիշե արք. Տերտերյանին։ Նա Աջը թաքցրեց Հորդանում և մի տարի անց Զարեհ կաթողիկոսին տեղեկացրեց, որ Աջը գտնվում է իր մոտ և ցանկանում է վերադարձնել իր օրինավոր տիրոջը։ Նույն տարվա մարտի 31-ին ժողովրդական աննախադեպ խանդավառության պայմաններում տեղի ունեցավ Աջի վերադարձը Անթիլիաս` 1 անգամ ևս հավաստելով Աջի հանդեպ եղած ժողովրդական կենդանի սերն ու պաշտամունքը։

1441թ.` Ս. Էջմիածնում հայոց Հայրապետական Աթոռի վերահաստատումից 20 տարի անց, Աղթամարի Զաքարիա կաթողիկոսը, Արևելյան Հայաստանի վրա իշխող Ջհանշահի գիտությամբ, տիրում է Ս. Էջմիածնի Աթոռին։ 1 տարի անց, սակայն, հարկադրված լինելով թողնել Մայր Աթոռը և հեռանալ, Զաքարիան իր հետ տանում է Լուսավորչի Աջը։ Վասպուրականի հայությունը ցնծությամբ է դիմավորում բերվող Աջին, որի հանդեպ իրենց հարգանքն ու երկյուղածությունն են հայտնում նաև տեղի այլազգի մահմեդականները։

Դավրիժեցին, հանգամանալից կերպով նկարագրելով Աջի Վասպուրական տարվելը, գրում է. «Այն տեղերը, որտեղից գալիս էր հայրապետը, գավառի ողջ բնակչությունը գրոհ էր տալիս, բոլորը ընդառաջ էին ընթանում խունկերով, մոմերով, խոյերի ու զվարակների զենումով, երկրպագում էին Սուրբ Աջին ու հայրապետին և համբուրում այն մեծ փափագով, մինչև որ եկավ հասավ Տոսպի գավառը և մտավ Վան քաղաքը բազմաթիվ եպիսկոպոսներով, ձիերով և ձիավորներով` խաչ­վառը առջևից։ Քահանաները աոջևից ու ետևից երգում էին քաղցր եղանակներով։ Այդպես շքեղ ու փառավոր մտավ Վան քաղաքը։ Իսկ Մահմուդ բեկ կոչված այն պարոնը, որ նստում էր Շամիրամի ամրոցում` Վանա բերդում, որ կաթնեղբայրն էր Ջհանշան թագավորի, տեսավ քրիստոնյաների պայծառությունը և ցանկացավ Սուրբ Աջի տեսությունը։ Եվ մարդ ուղարկելով` տարավ բերդի գյուխը։ Երբ հայրապետը Սուրբ Աջով մտնում էր վերին բերդի դռնով, գոռոզ Մահմուդ բեկն իր բոլոր մեծամեծներով, տնով, Ամիրզա որդով և ողջ ընտանիքով ընդառաջ ելավ. երկրպագություն էին մատուցում Սուրբ Աջին ու համբուրում, նվերներ էին տալիս և մեծարելով ու պարգևատրելով` հայրապետին վերադարձրեց իր օթևանը։ Այս տեսնելով` քաղաքի ու գավառի բազմությունը օրըստօրե երկրպագության էին գալիս Սուրբ Աջին և ողջույնի մեծ հայրապետին` բազմաթիվ ընծաներով ու նվերներով։

Օրեր հետո պարոնից հրաման ստացավ կաթողիկոսն իր հայրենի Աթոռ` Աղթամար գնալու։ Երբ քաղաքից ելավ, նրա հետ դուրս եկան եպիսկոպոսների, վարդապետների, քահանաների բազմություններ և Վանի բոլոր ազատագունդ խոջաները` ձիերով և ձիավորներով սպառազինված։ Եկան հասան ծովահայաց Ոստան քաղաքին մոտիկ, որին ընդառաջ եկան քաղաքի բոլոր բնակիչները քահանաներով ու բազմամբոխ ժողովրդով` մեծամեծերից մինչև փոքրերը խունկերով, մոմե­րով, բարձրաձայն երգելով։ Գրեթե մինչև հազար մարդից ավելի կար մեծ հայրապետից առաջ և ետ։ Այսպիսի շքեղ փառքով մտավ Ոստան քաղաքը» (Առաքել Դավրիժեցի, Պատմություն, էջ 332-333):

Առավոտյան Զաքարիան գնում է ծովի ափը` նավով Աղթամար հասնելու համար։ Աջին Աղթամար ճանապարհելու է հավաքվում ժողովուրդ Վանից, Ոստանից և շրջակա բնակավայրերից։ Ջաքարիա կաթողիկոսը «շնորհաբաշխ Սուրբ Աջով» օրհնում է նրանց, այնուհետև նավով ուղղվում կղզին. «Երբ դուրս եկան ցամաք, նրան ծովեզրում ընդառաջ ելան տեղի բնակիչները՝ խունկերով, մոմերով, քահանաներով, քաղցրաձայն երգերով և առան Սուրբ Աջը տարան, դրին Աղթա­մարի գեղակառույց Սուրբ խաչում: Երկրպագում էին Սուրբ Աջին և օրհնություն ու փառաբանություն էին վերառաքում հրաշագործ Աստծուն, որ ամենքին արժանի արեց Լուսավորչի շնորհաբաշխ Սուրբ Աջի տեսությանը...

... Եվ գավառների  բոլոր բնակիչներն այս լսելով օրըստօրե գալիս էին` Սուրբ Աջին երկրպագելու և մեծ հայրապետին ողջունելու բազմաքանակ ընծաներով և օրհնությամբ և մեծ ուրախությամբ վերադառնում էին իրենց տները` փառավորելով Ամենասուրբ Երրորդությանը` Հորը, Որդուն և Սուրբ Հոգուն, այժմ և միշտ, հավիտյանս հավիտենից, ամեն»  (Նույն տեղում, էջ 333-334):

Աջի վերադարձն էլ արդեն արկածային, վիպական մի պատմություն է հիշեցնում։ Դավրիժեցին ասում է, որ Նախիջևանին մերձակա Օծոպ վանքի միաբաններից Վրթանես եպիսկոպոսը, որոշելով ետ բերել Լուսավորչի Աջը, իր մտադրության մասին տեղեկացնում է ժամանակի Սարգիս և Հովհաննես կաթողիկոսներին: Ստանալով նրանց համաձայնությունը` այն իրականացնում է հետևյալ կերպ: Նախ գնում է մի հեռու տեղ, ուր թեթևացնում է իր մորուքը, լրիվ չի սափրում, որովհետև դրանով դավաճանած կլիներ իր կատարած հոգևոր ուխտին: Այնուհետև ծնկից վերև ազդրը պարանով կապում է և ջիլը կարճեցնում, որը բնական կաղության պատրանք է ստեղծում: Այսպես կաղալով որպես մի մուղդուսի, որը ոչ գրել գիտի և ոչ կարդալ, գնում է Աղթամար, բնակվում այնտեղ և դառնում վանքի սպասավոր: Լավ սպասավորության համար նրան նշանակում են վանքի լուսարար և հոգևոր սպասքի ու սրբությունների պահապան: Այսպես ծառայում է 7 տարի:

Այդ ժամանակ մանրավաճառ հայերի մի խումբ է գալիս Ջուղայից, որը տակավին դեռ չէր ենթարկվել Շահ Աբբասի տեղահանությանը։ Վրթանես եպիսկոպոսը Լուսավորչի Աջը դնում է մանրավաճառներից մեկի գրաստի համետում և զգուշացնում է տիրոջը, որ զգույշ լինի և Աջը չվնասի։ Երբ քարավանը կղզուց ափ է հասնում, գրաստի տերը շտապով Ջուղա է գնում, իսկ Վրթանես եպիսկոպոսը, մի պատրվակ հնարելով, դուրս է գալիս Աղթամարից, քանդում ոտքին կաղություն հաղորդող կապը և դարձյալ շտապում Ջուղա։ Մի քանի օր անց, երբ նա չի վերադառնում և պարզվում է, որ Աջը կորել է, իսկույն բոլոր կողմերը մարդիկ են ուղարկում, որ նրան բռնեն։ Նրանք ճանապարհներին հարցնում են, թե մի կաղ մարդ չե՞ք տեսել, անցնողները ասում են` ոչ, և այսպես նրան հաջողվում է հասնել Ջուղա։ Գտնում է մանրավաճառին և ուրախությամբ իմանում, որ նա Աջն անվնաս տեղ է հասցրել։

Ջուղայից լուր են ուղարկում Սարգիս և Հովհաննես կաթողիկոսներին։ Նրանք «եկեղեցականներով, աշխարհականներով և Արարատյան երկրի բոլոր երևելի մարդկանցով ճամփա ընկան, Սուրբ Աջին ընդառաջ գնացին... Այստեղ Նախիջևան քաղաքում պատվով փառավորեցին Սուրբ Աջը պայծառ մոմերի վառումով, անուշահոտ խունկերի բուրումով, խոյերի, զվարակների մորթումով։ Այնտեղ ուխտ կատարեցին, մեծատենչ փափագով համբուրեցին Սուրբ Աջը և ապա աշխարհախումբ բազմությամբ առան Սուրբ Աջը և բերին Սուրբ Աթոռ Էջմիածին և դրին հանգստի իր սեփական, բնիկ աթոռը»։ Ի հիշատակ Աջի Մայր Աթոռ դարձին` Օծոպի վանքում, որի միաբաններից էր Վրթանես եպիսկոպոսը, մինչև 17-րդ դարի սկիզբը կաթողիկոսները գնում և այնտեղ գոհաբանական աղոթքներ էին մատուցում։

Աջը երկրորդ անգամ Ս. Էջմիածնից հանվում է Շահ Աբբասի կատարած բռնագաղթից հետո։ Դավրիժեցին պատմում է, որ շահը, մտավախություն ունենալով, թե բերված ժողովուրդը նորից ետ կդառնա, հաճախ զգեստափոխվում էր և Սպահանում զրուցում ջուղայեցիների հետ։ Ծպտված շահի այն հարցին ի պատասխան, թե ինչո´ւ խաղաղ ու բարեկեցիկ այս տեղը թողած` ցանկանում եք վերադառնալ, ջուղայեցիները ասում են. «Այնտեղ են իրենց հայրերի ու նախնիների գերեզմանները, վանքերն ու ուխտատեղիները, որտեղ սրբերի դամբարաններն են և մանավանդ մեծահանդես Աթոռը` Սուրբ Էջմիածին, ուր գտնվում է Գրիգոր Լուսավորչի Սուրբ Աջը, որով օրհնվում է Սուրբ Մեռոնը, որտեղից` Էջմիածնից, մեռոնը գնալով սփռվում է ամբողջ աշխարհում ապրող հայերի մեջ, որտեղ էլ լինեն։ Այս պատճառով Հայոց ողջ ազգը հնազանդվում է Էջմիածնի Սուրբ Աթոռին և նրա կաթողիկոսին, որ նստում է այնտեղ» (Նույն տեղում, էջ 161):

Շահին նաև ասում են, որ եթե ինքը կամենում է` «հայոց ազգը Պարսից աշխարհում անխախտ մնա, ապա պետք է Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի Աջը Սպահան բերի և այնտեղ կառուցի նոր Էջմիածին»։ Ահա այս պատճառով Շահը կարգադրում է Սպահան բերել Լուսավորչի Աջը և Էջմիածնի Մայր Տաճարի տարբեր մասերի կարևոր քարերից հանել և տանել։ Նախ տանում են Լուսավորչի Աջը. «Երբ մոտեցան Սպահան քաղաքին, ողջ հայ ժողովուրդը, որ այս քաղաքում էր, խաչվառով, ավետարանով, խնկերով, մոմերով և երգերով, երաժշտությամբ ընդառաջ ելան Լուսավորչի Աջին և մեծ պատիվներով բերին խոջա Սաֆարի տուն»։

Զուղայի մեծահարուստ հայերին հաջողվում է համոզել Շահ Աբբասին փոխելու իր ծրագիրը, որով մտադրվել էր քար առ քար ողջ Մայր Տաճարը փոխադրել և վերակառուցել Նոր Ջուղայում: Արդեն բերված քարերը, որպես Մայր երկրի սրբություն, զետեղում են Ս. Ամենափրկիչ և մյուս եկեղեցիների ընդհանուր շարվածքում։ Շահ Աբբասի մահից հետո Փիլիպպոս կաթո­ղիկոսին հաջողվում է 1633թ. Ս. Էջմիածին բերել Լուսավորչի Աջը։

Լուսավորչի Աջի մասին հայ եկեղեցու և ժողովրդի ունեցած ըմբռնումը հայրապետական Աթոռի փոխադրությունից հետո արդեն 17-րդ դարում Առաքել Դավրիժեցին խտացնելու էր այս խոսքերում, թե Լուսավորչի Աջին և Ս. Էջմիածնին ողջ հայոց ազգն է կապված. «Ի վերայ Աջին և Էջմիածնի ամենայն ազգն հայոց կապեալ կան» (Առաքել Դավրիժեցի, Գիրք Պատմութեանց, Երևան, 1990, էջ 182):

Հատկանշական է, որ Նոր Ջուղայի Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցում պահվում է ևս մի Աջ, որի համար ասվում է, թե մի մասունք ունի Լուսավորչի նշխարներից։ Այն ունի հետևյալ մակագրությունը. «Նուիրեալ առ բբ. Լասաւորիչ Եկեղեցւոյ Զուղայու։ Յիշատակ Սարգսի որդւոյ Էմինի Յէմինեանց ի Կալկաթա, 24 սեպտեմբերի 1845թ. ձեռն Տէր Յովհաննիսի Խաչկեան»։ Այս մասունքի մասին տրվող բացատրությունում ասվում է. «Մասն Լուսաւորչի մերոյ Սրբոյն Գրիգորի ըստ վկայութեան բազմաց` Անդրէաս վարդապետ, Տէր Յովհաննէս Գալստեան, Տէր Գրիգոր մհի. Գրիգորեան»։

Լուսավորչի նշխարներին նվիրված գեղեցիկ մի ավանդություն է բերում Տաթևացին` ասելով, թե երբ Զենոն կայսեր պատվիրակները գալիս են նշխարները տանելու և չեն գտնում, մի կույր հովիվ ասում է. «տարէք զիս ի լեառն Սեպուհ, որ ի գիշերի անդ վառեալ կայ լոյս արեգնատեսիլ ի նշանաւոր տեղի մի, որ է աղբիւր փոքրիկ»։ Երբ տանում են այնտեղ, լվանում է աչքերը, և աչքերը բացվում են ու ցույց է տալիս աղբյուրի մոտ գտնվող նշխարների տեղը։ Տեսնելով այս հրաշքը` հավաքվածները փառք են տալիս Աստծուն, որ Ս. Գրիգորը մահից հետո ևս նման հրաշքներ է գործում և ոչ միայն հոգու աչքերն է լուսավորում, այլև մարմնի (Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք Ձմերան, էջ 443)։

Այս պատմության առավել ժողովրդական տարբերակը, համեմատաբար ուշ շրջանում գրառված, գտնում ենք Երևանի Մատենադարանի թիվ 698 ձեռագրում։ «Պատմութիւն հրաժարելոյն և գիւտն նշխարաց սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին» գործում կարդում ենք, թե Զենոն կայսերին տեսիլքում ասվում է, որ գնա և բերի «զգանձն աստուածային` զնշխարս Սուրբ Լուսաւորչին»: Կայսրը մի իշխան է ուղարկում, որը վաճառա­կանի կերպարանքով 3 տարի շրջում է հայոց աշխարհում և ծածկաբար հետաքրքրվում, սակայն չի կարողանում գտնել: Հուսահատված, երբ ցանկանում է Պոլիս վերադառնալ, նրան երևում է Ս. Գրիգորը և ասում, թե մոտակա գյուղում այլազգի մի կուրացյալ հովիվ կա, նրան հարցրու և նա կասի։ Հարցնում է հովվին և նա ասում է, թե շատ տարիներ առաջ, երբ արածեցնում էր իր ոչխարները, մի փչակում տեսավ «ծեր մի կանգնեալ և գաւազանն ի պատին դէմ տուեալ»: Ասում է, թե. «կարծեցի կենդանի է և դիմեցի նրան»։ Սակայն երբ պատասխան չի ստանում, հասկանում է, որ մահացած է։ Ձեռք տալով տեսնում է, որ նրա մարմինը փայտի նման չորացել էր. «զմարմին նորա չորացեալ իբրև զփայտ»: Այսպես կանգնած է թողնում ծառի մեջ և փչակը ծածկում է քարերով ու ցեխով ծեփում, որից հետո կուրանում են նաև իր աչքերն ու տեղն այլևս չի գտնում։ Այսինքն` երբ բանտում է լույսը, Լույսից զրկվում է և ինքը։ Խնդրում է տանել իր նկարագրած աղբյուրի մոտ. երբ տանում են ու գտնում են ծառը, բացում են ծեփածը, այդ ժամանակ բացվում են նաև կուրացած հովվի աչքերը։

Այնուհետև սրբի մասունքները դրեցին ջորիով լծված սայլի վրա, որը կանգ առավ մի բարձրաբերձ բլրի մոտ։ Տեղն անվանեցին ջորիների հանգիստ, իսկ որտեղ կանգ առավ սայլը, բլրի վրա՝ խցի մեջ, ճգնում էին երկու ճգնավոր՝ Սիմոն և Յոհան անուններով: Լուսավորիչն իր կենդանության օրոք այցելում և խրախուսում էր ճգնավորներին, դրանից հետո ճգնավորների փափագն ու իղձը մեկն էր. մեկ անգամ տեսնել Ս. Լուսավորչին։

Երբ սայլը մոտեցավ բլրին, ձայն լսվեց երկնքից, թե Գրիգորն է գալիս ձեզ մոտ, իսկ ճգնավորներն անտես ասացին, թե ոչ թե հոգով, այլ մարմնով է գալիս դեպի մեզ։

Լուսավորչի շնորհաբաշխ զորության` Աջի մեջ խտանալու ըմբռնմանը զուգընթաց, 13-14-րդ դարերում Լուսավորչի պարգևած լույսի խորհրդանիշն են դառնում 2 աննյութեղեն առարկաներ: Դրանք են Սեպուհ լեռան վրա շողացող Տրդատի Հավլունի թուրը և Արագածի կատարին առանց պարան կախված կան­թեղը: Նրանք միասնաբար խորհրդանշում են հայոց արքայի և հայրապետի, եկեղեցու և պետության գործակցությունը, ինչ­պես նաև Սեպուհ լեռան վերևից ոսկե մի կամարով կապվելով Արագածի գագաթին` խորհրդանշական կերպով հոգևոր մի կապով միացնում են հայության 2 հատվածներին։

Տրդատի սրի մասին պատմող մատենագրական սկզբնաղբյուրը Խորենացին է։ Պատմահայրը, նկարագրելով հայոց արքայի գործած քաջագործությունները, գրում է, թե բասիլների թագավոր Գեդոեհոնի հետ մենամարտելիս Տրդատը «երկ­սայրի սրի հաջող հարվածով կտրեց կես արեց թագավորին և նրա հետ ձիու պարանոցն ու գլուխը» (Մովսես Խորենացի, Հայոց Պատմություն, գիրք երկրորդ, գլ. ՁԵ, էջ 230)։

Պատմիչները գրում են, որ կյանքի վերջում Տրդատը ևս Լուսավորչի նման տրվում է առանձնական ճգնության: Վարդան պատմիչը գրում է. «Աստվածաբնակ լեռը Սեպուհ, որտեղ հանգավ Ս. Լուսավորիչը, Տրդատ թագավորի սուրն է գտնվում։ Երբ Տրդատ թագավորը գնաց լեռն Սեպուհ` տեսնելու Ս. Լուսավորչին, տեղեկացավ, որ Աստված վերցնելու է Արշակունյաց տոհմը։ Այդ բոթը լսելով՝ Տրդատ թագավորը հանձնեց թուրը Լուսավորչին և կամեցավ մնալ նրա մոտ։ Լուսավորիչը, վերցնելով Տրդատի թուրն, այն օրհնում է, նետում վեր ու աստվածային զորությամբ սուրը խաչանման կախվում է Սեպուհ լեռան վրա և լույս է տալիս այնտեղից, որից հետո ասում է. «Սակայն կգա ժամանակ, որ նորից կնորոգվի այս արիական ազգն ու կթագավորի հայոց աշխարհի վրա»»։ Այս մասին առաջին հիշատակությունը գտնում ենք Վարդան Վարդապետի «Աշխարհացույց»-ում, որում աս­վում է, թե Լուսավորիչն առնելով «զթուրն օծեաց որպէս զխաչ, եդ ի յօդն բանիւն Աստուծոյ» (Վարդան Վարդապետ, Աշխարհացույց, Փարիզ, 1961, էջ 22)։

 Ինչպես Տիրոջ խաչը Գողգոթայում, այնպես էլ Տրդատ թագավորի թուրը Սեպուհ լեռան վրա, երգվում է բոլոր շարականներումԽորհուրդ խաչելության»)։ Հետո այս նշանը տեսնում է Պլուզ վարդապետ Երզնկացին։ Երկրպագում և ասում է «Գոհանամք» աղոթքը, որից հետո գագաթը կոչվում է «Գոհանամք»։

Ժողովուրդը Տրդատի սուրն անվանել է Հավլունի թուր, որը, ըստ ժողովրդական ստուգաբանության, նշանակում է «հավու ուլնի»` հավի երկաթ։ Ասվում է, թե երկաթը մանրում և տալիս են հավերին ուտելու, և երբ ծերտի հետ այն դուրս է գալիս, այրելով այդ ծերտը` վերստին երկաթ են ստանում, որն արդեն պողպատի ամրություն է ունենում և նրանից պատրաստված սուրը շատ կտրուկ է լինում։ Այս սովորությունը պահպանվել էր հայկական շատ գյուղերում։ Նման ստուգաբանությամբ պայմանավորվածայն անվանվում է նաև Հավհալենի, Հավհալունի, այսինքն` հավի ներսում հալած։ Իր խոսքը բուն ժողովրդական աղբյուրների վրա խարսխելով` այս հավատալիքի ու ազգագրական սովորույթի մասին Գարեգին եպս. Սրվանձտյանը գրում է. «Հավլունի կը նշանակե հավու ուլնի, իբր թե երկաթը կը մանրեն կորեկի պես, կու տան հավերուն, կուտեն և անոնց ծերտը ժողվելով կրակով կեփեն, ելած երկաթը կը լինի զուտ չալիկ և զարմանալի սուր ու կտրուն» (Գարեգին Սրվանձտյան, Համով հոտով, Երկեր, հտ. Ա, Երևան, 1978, էջ 394)։ Սրվանձտյանը բուն ավանդության մասին գրում է. «Այս լեռան վրա եղած ազգային սրբազան ավանդություն մը կա, թե սուրբն Տրդատ, որ իր վերջին օրերը ճգնությամբ ընդ Աստված լինելու նվիրեց, հետևելով հետոց հետքերին` յուր և բոլոր հայոց վարդապետին, լուսատուին, քակեց իր մեջքեն այնքան հաղթանակներով պսակյալ սուրը, որ ծա­ռայեր էր ջնջելու Այրարատյան տան թշնամիները, ծառայեր էր ուղի բանալու Քրիստոսի ավետարանին, և բարձրացնելու հաղթական նշան սուրբ խաչին: Այն դյուցազնական և ահեղ սուրը ի ձեռն Ս. Լուսավորչին ձգեց այս լերանց մեջ, որ չինկավ գետին, այլ մնաց կախված օդին մեջ, ի ձևն խաչին, որոնց շուրջ շուրջանկյալ շող մը կը փայլի, որ լույսն ի յուսույն մշտավառ կանթեղին Ս. Լուսավորչին, որ նույնպես կը կենա անչվան կախված, անշեջ վառված, երկուքին ևս կը տեսնվին աչաց արժանավորաց։

Ու սուր և խաչ Տրդատա, ո լույս անշեջ մեր Լուսավորչին, կը հասկնամ ու կը հավատամ Ձեր խորհրդավոր գոյության» (Գարեգին Սրվանձտյան, Թորոս Աղբար, Երկեր, հտ. Բ, Երևան, 1982, էջ 349):

Այս պատմությանն է նվիրված նաև Հովհաննես Երզնկացու «Զէնն արքայական սպանման գործի կենաց` արքային, ի կենաց գործիս նուիրեալ» շարականը, որի այս սկսվածքում իսկ այս միտքն է շեշտվում, թե սպանման, մահվան գործիք եղող սուրը, այնուհետև Լուսավորչի կողմից օրհնվելով և խաչանման կախվելով, վերածվեց կյանքի գործիքի` փրկության միջոցի։ Այս հա­մեմատությունը արվում է Տիրոջ խաչափայտի հետևողությամբ, քանի որ մինչ Քրիստոսի խաչելությունը խաչը հռոմեական կայսրությունում մահվան գործիք էր, իսկ Տիրոջ խաչելությունից հետո դարձավ կյանքի աղբյուր, որին դիմում ենք փրկության հույսով։

Լուսավորչի նշխարների մասին եկեղեցական մատենագրությունում հիշատակվող վերջին պատմությունը, ինչպես ասացինք, նշխարների փոխադրությունն է իտալական նավա­հանգստային Նեապոլ քաղաքը։ Ասվում է, որ Լուսավորչի Պոլսում պահվող նշխարները պատկերամարտության շրջանում` Կոստանդին Կոպրոնիմոս կայսրի հարուցած հալածանքների ժամանակ, 8-րդ դարի վերջին, Նեապոլ են բերել Կ. Պոլսի վանքերից մեկի միաբանության կույսերը, որոնք այստեղ հիմնել են մի նոր կուսանոց, որն գործում է մինչև մեր օրերը։ Ըստ Հ. Ներսես Ակինյանի` Նեապոլում 1577թ-ից կա Լուսավորչին նվիրված եկեղեցի, և այն գտնվում է Բենեդիկտյան կույսերի վանքի մոտ, և այս կուսանոցը 930թ. արդեն Ս. Սեբաստիանոսի և Ս. Գրիգորի հովանավորության ներքո էր:

Որ Լուսավորիչը Նեապոլում հռչակված և տոնելի սուրբ է եղել դեռևս 9-րդ դարում, վկայում է Նեապոլի «Տոնացույցը»։ Մարմարյա 2 մեծ տախտակների վրա գրված այս տոնացույցը գտնվել է Նեապոլի եկեղեցիներից մեկում։ Ըստ հետազոտողների` այն փորագրվել է 821թ. ոչ ուշ։ Նման «Տոնացույց»-ներում, ինչպես մեր «Յայսմաւուրք»-ում, ընդհանուր «Տոնացույցից» բացի բերվում են նաև տվյալ տեղային միջա­վայրում տոնելի սրբերի տոները, և նրանց շարքում է Լուսավորչի նշխարների գյուտի տոնը։ Այսինքն` այստեղ արդեն 9-րդ դարում ծանոթ էին Լուսավորչի նշխարներին, որը կարող էր պայմանավորված լինել հենց մասունքների այստեղ բերմամբ, որի համար էլ Նեապոլում կատարել են նշխարների գյուտի հիշատակը (Տես Հ. Ներսես Ակինեան, Մատենագրական հետազոտություններ, Քննություն և բնագիր, հտ Ե, 1953, էջ 41):

Նեապոլի մասին բավականին կենդանի ու գունեղ ձևով է գրված «Բազմավեպ»-ի համարներից մեկում։ Ա. Ճ. ստորագրած հեղինակը, նկարագրելով քաղաքը և այնտեղի վանքերը, Լուսավորչի նշխարների մասին գրում է. «Եկեղեցին յորում հանգուցեալ կան մեր սուրբ հայրապետին նշխարները` իրեն նուիրուած է ու սուրբ Գրիգոր հայ կ΄ըսուի, կամ իրենց քաղքին լեզուին դարձնելով` սուրբ Լիկուորի հայ ալ կ΄ըսեն։ Սուրբը եկեղեցւոյս մէջ մասնաւոր մատուռ մը ունի, որուն մէջտեղը իրեն հայրապետական պատկերը կայ, ձեռքը գիրք մը, ու իր չորս կողմը` հրեշտակներ միայն, որ աչուընիս մտօք Հայաստանի այն երանաւէտ վայրերը կը տանի, ուր որ ինքը սուրբն Գրիգոր անմռունչ կը խօսակցէր իր Աստծոյն հետ, զայն մատեանը  միայն` այսինքն զաստուածպաշտութիւնը իրեն յաւիտենական պարծանք սեպելով։ Խորանին աջ կողմը` իրեն արձանն էլ կայ. և մատրան որմերուն մէկուն վրայ իրեն ելքն ի վիրապէն, ու մէկալին վրայ քարոզութիւնը նկարած է, իսկ խորանին տակը` երկաթի վանդակով պատած սրբոյն ամբողջ երկու սրունքները կը պահուին։ Խորանին տապանակին մէջ ալ փառաւոր տուփ մը կայ, որուն մէջ սրբոյն ոտքի շղթան դրուած է` հինգ անհաւասար օղակով ու արևելեան կերպով և քիչ մը մաշած կերևայ։ Բայց անոնցմէ աւելի փաոաւոր ու անգին գանձ մը ծածկուած կայ Բենեդիկտեան կուսանաց մենաս­տանին մէջ. հոն է իրեն սուրբ և աստուածարեալ գլուխը` ապակւոյ մէջ դրած։ Ուրիշ ապակւոյ մէջ ալ դրած է իր մեծ ակռաներէն մէկը, բարակ շղթայ մը ու երկու բարակ գաւազաններու կտորներ. աս գաւազանները, որոնցմով հարուածուեր է սուրբ հայրապետը, մատի մը հաստութիւն ունին ու կարմիր են։ Սուրբ Լուսաւորիչն ալ Նափոլիի պաշտպանը կը սեպուի այնչափ հրաշքներուն համար, որ իրեն նշխարքներէն կըլլան, և անոր համար ալ սեպտեմբերի 30-ին ութօրէիւք և մեծ ջերմեռանդութեամբ իր յիշատակը կը տօնեն։ Տօնին առաջին օրը թափորի կը հանեն սրբոյն արծաթէ կիսարձանը, որուն կուրծքին վրայ նշխարքներէն կտոր  մը կայ։ Աս ամէն նշխարքներն ըստ աւանդութեան նափոլիցոց` սրբոյն Բարսղի կարգէն կուսանքներ Կոստանդնուպօլսէն հալածանաց պատճառաւ փախչելով հետերնին մէկտեղ առին, որովհետև իրենց եկեղեցւոյն մէջ էին, ու գալու ատեն Իտալիոյ մէջ մաս մը ուրիշ քաղքի  մը ընծայելով, մնացածները Նափոլի  բերին, ու կուսաստանի մը մէջ զետեղեցին։ Ասոնց վախճանէն ետքը` իտալացի բենեդիկտեան ազնուազգի կուսանաց ձեռքն անցաւ կուսաստանին ու ասոնց ժառանգութիւնը, որոնք ատ փառաւոր եկեղեցին շինեցին յանուն սրբոյն հայրապետիս։ Ահա այդպիսի պատուով ու փառօք կը մեծարի նոյնիսկ օտար ազգաց մէջ ալ մեր Գրիգորիս սուրբ հայրը» (Բազմավեպ, 1853, էջ 119-120):

Քաղաքի գլխավոր պահապան սուրբն է Ս. Գենարիոսը։ 1527թ, երբ քաղաքը բռնկվում է ժանտախտի համաճարակով, հուսահատ քաղաքացիները ապավինում են սրբի բարեխոսությանը` ուխտելով, որ եթե ազատվեն համաճարակից, մի մա­տուռ կկանգնեցնեն` ի պատիվ իրեն։ Ասվում է, թե այս խնդրան­քից և խոստումից հետո ժանտախտը դադարում է, և 1608թ. մի մատուռ են կանգնեցնում` ի պատիվ սրբի։ Նրանից հետո հիշվող սրբերից է և Լուսավորիչը։

Ս. Գրիգորի նշխարների մասին Նեապոլում եղած պատմություններն ի մի է բերել և 1717թ. առանձին գրքով հրատարակել սրբի նշխարները բերած կույսերի հիմնած միաբանության մայրապետերից աբբայուհի Մարիա Բոնուկկիեն, որի գրքի հայերեն թարգմանությունը` «Պատմութիւն կենաց, մարտիրոսութեան և սքանչելեաց Սրբոյն Գրիգորի», Վենետիկում հրատարակվել է 1737թ.։

Աբբայուհի Մարիան առաջաբանում ասում է, որ 2 ուժ է իրեն մղել գրելու այս գործը։ Առաջինն իր հորաքույր և նախորդ աբբայուհի Կլավդիան, որի մահանալուց առաջ հայտնած վերջին ցանկությունն է եղել, որ նման գործ գրվի, և 2-րդ` Լուսավորչի հիշատակը։ Այս գիրքը նվիրում